Terminologiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 323–324-b. — ziyouz.com

Terminologiya (termin va ... logiya) — 1) 1) leksikanutg bir sohasi; muayyan fan, texnika, işlab çiqariş. tarmoğining, san'at, ijtimoiy faoliyat sohasining tegişli tuşunçalar tizimi bilan boğliq terminlari majmui; 2) tilşunoslikning terminlarni örganuvçi sohasi. T. tor ma'noda ma'lum bir sohaga oid maxsus leksika. Mas., fizika T.si, ijtimoiysiyosiy T., maşinasozlik T.si kabi. T. umumxalq tilining leksikasi negizida vujudga keladi, boyiydi. Uz navbatida u, umumxalq tilining boyişi uçun xizmat qiladi. Terminologik leksika umumxalq tili leksikasining ajralmas qismi sifatida u bilan birga rivojlanadi, jamiyat va til taraqqiyotidagi barça jarayonlarni boşdan keçiradi. Ma'lum bir soha yoki fan yuqori darajada taraqqiy etgandagina öşa tilda maxsus T. vujudga keladi.

T.ning rivojlanişi, boyiş yöllari har xil: boşqa tillardan söz oliş, yangi söz yasaş, ayrim fammatik kategoriyalarning leksikalaşuvi, söz birikmasining semantik bir butun holga kelib qolişi va b. Bugungi kunda özbek T.sining boyişi, asosan, boşqa tillardan söz oliş va içki söz yasaş hisobiga röy bermoqda. U yoki bu soha terminologik tizimining barkarorligini belgilovçi asosiy omil uning tartibga solinganligi va muntazamligidir. T.ning öziga xos xususiyatlari mavjud. Mas., umumadabiy tilda sinonimiya, omonimiya va kup ma'nolilik tilning boyligi bölsa, T.da bular salbiy hodisa hisoblanadi. Mas., birgina tuşunçani ifodalaş uçun özbek tilida yarimötkazgiç — çalaötkazgiç — nimötkazgiç terminlari qöllanmoqda. Bu, öz navbatida, öqişöqitiş va axborot almaşiş jarayonini qiyinlaştiradi. Şu sababli ham T. si ma'lum darajada barqarorlaşgan barça tillarda terminlar doimiy tartibga solib turiladi. Tartibga soliş ma'lum terminologik meyorlar asosida amalga oşiriladi. T. rivojida fan sohalariga oid maxsus luğatlarni naşr qilib turiş ham muhim ahamiyatga ega.

Özbek tili T. si ma'lum taraqqiyot yölini bosib ötgan. Özbek tili T.si sohasidagi işlarni ötgan asrning 50-y. larida Özbekiston SSR Oliy Soveta Prezidiumi huzuridagi Til va T. komiteta boşkargan (1931—37 ylarda faoliyat körsatgan), keyinçalik Özbekiston FA Til va adabiyot inti krşidagi T. bölimi (1964 y.dan) olib bordi. ÖzR Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Respublika atamaşunoslik qömitasi 1988 y.dan 2004 y.gaça özbek tili T.sini tartibga soliş va takomillaştiriş bilan şuğullanib keldi (2004 y. yanv.dan mazkur kömita faoliyati töxtatildi).

Nemat Mahkamov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРМИНОЛОГИЯ (термин ва ... логия) — 1) 1) лексиканутг бир соҳаси; муайян фан, техника, ишлаб чиқариш. тармоғининг, санъат, ижтимоий фаолият соҳасининг тегишли тушунчалар тизими билан боғлиқ терминлари мажмуи; 2) тилшуносликнинг терминларни ўрганувчи соҳаси. Т. тор маънода маълум бир соҳага оид махсус лексика. Мас., физика Т.си, ижтимоийсиёсий Т., машинасозлик Т.си каби. Т. умумхалқ тилининг лексикаси негизида вужудга келади, бойийди. Уз навбатида у, умумхалқ тилининг бойиши учун хизмат қилади. Терминологик лексика умумхалқ тили лексикасининг ажралмас қисми сифатида у билан бирга ривожланади, жамият ва тил тараққиётидаги барча жараёнларни бошдан кечиради. Маълум бир соҳа ёки фан юқори даражада тараққий этгандагина ўша тилда махсус Т. вужудга келади.

Т.нинг ривожланиши, бойиш йўллари ҳар хил: бошқа тиллардан сўз олиш, янги сўз ясаш, айрим фамматик категорияларнинг лексикалашуви, сўз бирикмасининг семантик бир бутун ҳолга келиб қолиши ва б. Бугунги кунда ўзбек Т.сининг бойиши, асосан, бошқа тиллардан сўз олиш ва ички сўз ясаш ҳисобига рўй бермоқда. У ёки бу соҳа терминологик тизимининг баркарорлигини белгиловчи асосий омил унинг тартибга солинганлиги ва мунтазамлигидир. Т.нинг ўзига хос хусусиятлари мавжуд. Мас., умумадабий тилда синонимия, омонимия ва куп маънолилик тилнинг бойлиги бўлса, Т.да булар салбий ҳодиса ҳисобланади. Мас., биргина тушунчани ифодалаш учун ўзбек тилида яримўтказгич — чалаўтказгич — нимўтказгич терминлари қўлланмоқда. Бу, ўз навбатида, ўқишўқитиш ва ахборот алмашиш жараёнини қийинлаштиради. Шу сабабли ҳам Т. си маълум даражада барқарорлашган барча тилларда терминлар доимий тартибга солиб турилади. Тартибга солиш маълум терминологик меъёрлар асосида амалга оширилади. Т. ривожида фан соҳаларига оид махсус луғатларни нашр қилиб туриш ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Ўзбек тили Т. си маълум тараққиёт йўлини босиб ўтган. Ўзбек тили Т.си соҳасидаги ишларни ўтган асрнинг 50-й. ларида Ўзбекистон ССР Олий Совета Президиуми ҳузуридаги Тил ва Т. комитета бошкарган (1931—37 йларда фаолият кўрсатган), кейинчалик Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт инти кршидаги Т. бўлими (1964 й.дан) олиб борди. ЎзР Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Республика атамашунослик қўмитаси 1988 й.дан 2004 й.гача ўзбек тили Т.сини тартибга солиш ва такомиллаштириш билан шуғулланиб келди (2004 й. янв.дан мазкур кўмита фаолияти тўхтатилди).

Неьмат Маҳкамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.