Termiz
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 310–313-b. — ziyouz.com
Termiz — Surxondaryo viloyatidagn şahar. Viloyat markazi. Amudaryoning öng sohilida, Özbekistonning jan. qismida, Afğoniston çegarasiga yaqin, örtaça 310 m balandlikda joylaşgan. Xalqaro daryo porti. T.y. stansiyasi. Toşkentdan 708 km. Mayd. 27,8 km2. Aholisi 119,6 ming kişi (2004). Iklimi kontinental, issiq va quruq, yozi jazirama issiq (Özbekistondagi eng issiq şahar — eng yuqori t-ra 49,5°, 1914 y. 21 iyunda qayd etilgan), qişi iliq va qisqa. Yillik örtaça t-ra 16—18°. Yanv.ning örtaça trasi 2,8—3,6, iyulniki 28—32°. Ba'zida, qişda sovuq — 20° va undan ham past böladi. Yillik yoğin 133 mm.
Arxeologik topilmalar, arab va yunon manbalarida keltirilgan ma'lumotlar T.ning Şarqdagi qad. şaharlardan biri ekanligidan dalolat beradi. Şaharning qulay geografik örni, strategik ahamiyatga molik joyda bölganligi, şarqni ğarb, jan.ni şimol bilan boğlovçi savdo çorrahasida barpo etilişi, uning tez sur'atlar bilan rivojlanişiga zamin yaratgan. Buyuk ipak yölinint muhim bir tarmoği ham T. orqali ötgan.
Qad. Şarq sivilizatsiyasining şakllanişida T.ning öziga xos örni bor. Köxna T.ning qal'a qismida olib borilgan arxeologik izlanişlar natijalari va yozma manbalarning tahliliga köra şaharga mil. av. 1ming yillikning örtalarida asos solingan. T. Suğdiyona, Xorazm, Marğiyona va Parfiya davlatlari bilan madaniy va savdo aloqalarini örnatgan. Topilmalarga qaraganda şaharning Hindiston bilan madaniy va savdo aloqalari ham juda faol va uzviy bölgan.
Mil. av. 4—3-a.larda 10 ga maydonni egallagan T.ning qad. qal'asi örnida aholi manzili bölgan. Hofizi Abruyning yozişiça, şahar nomi «Taramastxa» (baqtriyça «narigi sohildagi manzil») sözidan olingan bölib, asrlar davomida turliça atalib kelgan (mas., Antioxiya, Demetrias, Tarmid, Tarmiz, Tami, Tamo), 10-a.dan T. deb atala boşlagan.
T. mil. av. 3—2-a.larga kelib Baqtriyaning eng rivojlangan, siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylandi. Aşyoviy dalillarga köra bu davrlarda şaharda me'morlik va hunarmandçilikning bir qança sohalari (kulolçilik, degrezlik va metallsozlik, şişasozlik), Salavkiylar, YunonBaqtriya şohlari tovarpul muomalasi Movarounnahrning boşqa şaharlariga qaraganda ança oldin rivojlanganligidan dalolat beradi.
T. şahrining gullab yaşnagan davri Kuşonlar hukmronligi davriga töğri keladi. Bu davrda T. hududiy jihatdan kengayib, Şim. Baqtriyaning yirik şahriga aylangan. Şaharda şu davrga oid me'morlik va hunarmandçilik binolari va namunalari, turli nafis sopol va şişa idişlar, fil suyagi, qimmatbaho metall va toşlardan tayyorlangan zargarlik buyumlari kabi topilmalarning köplab qayd qilinişi buning dalilidir. Mas., Dalvarzintepadan topilgan va fil suyaklaridan yasalgan şaxmat donalari (fil va hökizzebu şaklida) xrz. kunda yer yuzida aniqlangan eng qad. şaxmat donalari (mil. 2-a.) xisoblanadi. Öşa davrda T. Kuşonlar davlatining muhim şahri va buddizmnint markazlaridan biri bölgan.
Şaharni Termizşoxlar idora qilgan. Öşa davrda T. Termizşoxlar hokimligining poytaxti bölib turgan. Arablar bosib olgan davrda (686—704) T. 70 gektarga yaqin maydonni egallagan, törtburçak şaklidagi qal'adan iborat bölgan. 10-a.da yozilgan «Hudud ulOlam» asarida T. «Jayxun böyidagi kurkam va obod şahar. Qal'asi daryo böyida, ulkan bozori maşhur, Xuttalon va Çağoniyon axdi şu yerda savdo qiladi», deb ta'riflangan.
10—12-a. boşlaridaT. ravnaqtopgan. Toxaristonning yirik şahri, hunarmandçilik va savdo markaziga aylangan. Bu davrda T. hududi 500 ga dan ortik, maydonni egallagan. Şaharda bir qança mahobatli binolar barpo etilgan. Şulardan Eski şahar qismida Termizşoxlar saroyi saklanib qolgan.
Şaharda temirçilik, şişasozlik, kulolçilik rivojlangan. T.da tayyorlangan hunarmandçilik buyumlariga talab yuqori bölgan. Şaharda önlab karvonsaroylar faoliyat körsatgan. Öşa davrda T. yirik madaniyat va ilmfan markazi sifatida ham nom qozongan. Termizlik olimuulamolar örta asr Şarqining fan, madaniyat va ma'rifatiga öz hissasini qöşgan.
T. vaqtvaqti bilan Ğaznaviylar, Qoraxoniylar, Qoraxitoylar, Saljuqiylar, Xorazmşoxlar davlatlari tarkibida bölgan. 1220 y.da T. möğullar tomonidan vayron qilib taşlangan. Şarafudsin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asarida qayd qilinişiça, T. aholisi möğullarga qattik, qarşilik körsatgan va şu bois şahar «Madinat urrijol» («Mardlar şahri») deb ham atalgan. Möğullar istilosidan söng, 14-a.da T. Surxondaryo sohiliga yaqin joyda yangidan qad. kötardi. Şahar öz örnini bir neça bor özgartirsada, asrlar davomida öz nomini Tarmita, AntioxiyaTarmita, Tarmiz, Tirmiz, Termiz körinişlarida saklab kelgan.
Amir Temur Movarounnahrni egallagaç (1370), T. Surxondaryo vohasi bilan birga Temur davlati tarkibiga kirdi. 1407 y.da Temuriy Xalil Sulton farmoni bilan daryo sohilidagi T. qal'asi qayta tiklandi. Köp ötmay öz tangalarini zarb etadigan katta şaharga aylandi. 1504—05 y.larda şaharni Şayboniyxon egalladi. Keyinçalik turli sulolalar tasarrufida bölib, 18-a.ning 2yarmida şahar özaro uruşlar natijasida butunlay vayron qilingan. Faqat, uning atrofidagi Pattakesar va Solihobod qişloklari saklanib qolgan.
1894 y. Term iz xarobalaridan 8 km narida joylaşgan Pattakesar qişloğida ruslarning mahalliy aholi tomonidan «Tuproqqörğon» deb nomlangan qal'a istehkomi qurilgan. Xoz. T. şu Tuproqqörğon atrofida bunyod etilgan. 1916 y. Buxoro—Qarşi—Termiz t.y. quriliş munosabati bilan T.ning iqtisodiy mavqei ösdi.
Özbekistonni qöşni Afğoniston, Pokiston, Hindiston va b. davlatlar bilan boğlovçi yöl T. orqali ötişi şaharning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim örin egallaydi.
T.da dastlabki arxeologik qazişma işlari B.P.Denike (1926—27), M.Ye. Masson rahbarligidagi Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi (1936—38) tomonidan olib borilgan. Eski T.da arxeologik qazişma işlari keyinçalik Ş.Pidayev, T.Annayev tomonidan davom ettirilib, şahar tarixi yanada oydinlaştirildi.
1933 y.da T.da birgina paxta tozalaş zdi va yana bir neça ustaxonalar bölgan. Keyinçalik va ayniqsa, mustaqillik yillarida, sanoat, quriliş, yengil, oziq-ovqat va b. korxonalar işga tuşdi. Obodonlaştiriş va kökalamzorlaştiriş işlari yaxşilandi. Şaharda yangi t.y. vokzali qurildi. Amfiteatr, arxeologiya muzeyi, san'at kolleji, akademik litsey, tadbirkorlar markazi, markaziy stadion, «Delfin» suziş havzasi, kuraş saroyi, tennis korti, «Alpomiş» majmuasi, markaziy bozor, «Termizning 2500 yilligi» nomli xiyobon bor; şoşilinç tibbiy markaz qurilib işga tuşirildi.
T.da jami 2500 dan ziyod korxona bölib, mikrofirmalar, kiçik va örta korxonalar, çet el investitsiyasi iştirokidagi korxonalardir. Paxta tozalaş, quriliş materiallari işlab çiqariş., yengil va oziq-ovqat sanoati muhim örin tutadi.
T.da unt, 8 ta kollej (san'at, iktisod, ijtimoiyiqtisodiy, ped., tibbiyot, bank işi, maişiy xizmat körsatiş, oziq-ovqat sanoati kollejlari) bor. Akad. va fizikamat, litseylari faoliyat körsatadi. 2003/04 öquv yilida şaharda 16 umumiy ta'lim, 2 tayanç, 1 boşlanğiç maktablari işladi.
Öquvçilar saroyi, bolalar va ösmirlar sport maktabi faoliyat körsatadi. Viloyat ölkaşunoslik muzeyi, Hakim atTermiziy me'moriy majmuasidagi «Meros» tarmoq muzeyi bor. ÖzR Prezidenti I.A.Karimovning loyihasi va taşabbusi bilan T.ning 2500 yilligini aks ettiruvçi Surxondaryo arxeologiya muzeyi bunyod etildi; viloyat musiqali drama, qöğirçoq teatrlari işlab turibdi. 4 şahar kutubxonasi hamda 2 tarmoq kutubxonasi mavjud. Hayvonot boği bor (q. Termiz hayvonot boği).
T.da 18 gazeta çiqariladi, 3 telestudiya eşittirişlar olib boradi. Şahar markaziy kasalxonasi (165 örin), yuqumli kasalliklar kasalxonasi (130 örin), bolalar va kattalar, tiş davolaş poliklinikalari, şahar bolalar sanatoriyboğçasi va b. tibbiy muassasalarda 211 vraç, 700 ga yaqin örta tibbiy xodim xizmat kiladi. Undan taşqari, viloyatga karaşli 3 ta kasalxona, viloyat tuğruqxonasi, şoşilinç tibbiy yordam markazi, bolalar kasalxonasi, onkologiya, köz kasalliklari kasalxonalari, endokrinologiya, sil kasalliklari, teritanosil kasalliklari, narkologiya, asab kasalliklari dispanserlari, «Ona va bola» va «Reproduktiv salomatlik» markazlari, viloyat qon quyiş markazi faoliyat körsatadi. Ta'lim muassasalarida, mahallalarda bolalar sportini rivojlantiriş darajasini oşiriş maqsadida tegişli tadbirlar amalga oşirilmoqda. T.da islom dini arboblaridan Hakim atTermiziy, Şaxobuddin Sobir Termiziy, Muhammad ibn Hamid Termiziy, Abu Bakr Varroq Termiziy kabi olimlar yaşab ötişgan. T.da 1999 y.da Alpomiş dostonining 1000 yilligi, 2002 y.da xalqaro miqyosda T.ning 2500 yillik yubileyi ötkaziddi.
Ad.: Rtveladze E., Aminov M., Surxondaryo, T., 1996; Pugaçenkova G.A., Muzey pod otkrötöm nebom, T., 1996; Röziyev A.N., Surxondaryo viloyati T., 1996; Mirzayev J., Termiz tarixi, T., 2001.
Xolli Qurbonov, Ismoil Botirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМИЗ — Сурхондарё вилоятидагн шаҳар. Вилоят маркази. Амударёнинг ўнг соҳилида, Ўзбекистоннинг жан. қисмида, Афғонистон чегарасига яқин, ўртача 310 м баландликда жойлашган. Халқаро дарё порти. Т.й. станцияси. Тошкентдан 708 км. Майд. 27,8 км2. Аҳолиси 119,6 минг киши (2004). Иклими континентал, иссиқ ва қуруқ, ёзи жазирама иссиқ (Ўзбекистондаги энг иссиқ шаҳар — энг юқори т-ра 49,5°, 1914 й. 21 июнда қайд этилган), қиши илиқ ва қисқа. Йиллик ўртача т-ра 16—18°. Янв.нинг ўртача траси 2,8—3,6, июлники 28—32°. Баъзида, қишда совуқ — 20° ва ундан ҳам паст бўлади. Йиллик ёғин 133 мм.
Археологик топилмалар, араб ва юнон манбаларида келтирилган маълумотлар Т.нинг Шарқдаги қад. шаҳарлардан бири эканлигидан далолат беради. Шаҳарнинг қулай географик ўрни, стратегик аҳамиятга молик жойда бўлганлиги, шарқни ғарб, жан.ни шимол билан боғловчи савдо чорраҳасида барпо этилиши, унинг тез суръатлар билан ривожланишига замин яратган. Буюк ипак йўлининт муҳим бир тармоғи ҳам Т. орқали ўтган.
Қад. Шарқ цивилизациясининг шаклланишида Т.нинг ўзига хос ўрни бор. Кўхна Т.нинг қалъа қисмида олиб борилган археологик изланишлар натижалари ва ёзма манбаларнинг таҳлилига кўра шаҳарга мил. ав. 1минг йилликнинг ўрталарида асос солинган. Т. Суғдиёна, Хоразм, Марғиёна ва Парфия давлатлари билан маданий ва савдо алоқаларини ўрнатган. Топилмаларга қараганда шаҳарнинг Ҳиндистон билан маданий ва савдо алоқалари ҳам жуда фаол ва узвий бўлган.
Мил. ав. 4—3-а.ларда 10 га майдонни эгаллаган Т.нинг қад. қалъаси ўрнида аҳоли манзили бўлган. Ҳофизи Абруйнинг ёзишича, шаҳар номи «Тарамастха» (бақтрийча «нариги соҳилдаги манзил») сўзидан олинган бўлиб, асрлар давомида турлича аталиб келган (мас., Антиохия, Деметриас, Тармид, Тармиз, Тами, Тамо), 10-а.дан Т. деб атала бошлаган.
Т. мил. ав. 3—2-а.ларга келиб Бақтриянинг энг ривожланган, сиёсий, иқтисодий ва маданий марказларидан бирига айланди. Ашёвий далилларга кўра бу даврларда шаҳарда меъморлик ва ҳунармандчиликнинг бир қанча соҳалари (кулолчилик, дегрезлик ва металлсозлик, шишасозлик), Салавкийлар, ЮнонБақтрия шоҳлари товарпул муомаласи Мовароуннаҳрнинг бошқа шаҳарларига қараганда анча олдин ривожланганлигидан далолат беради.
Т. шаҳрининг гуллаб яшнаган даври Кушонлар ҳукмронлиги даврига тўғри келади. Бу даврда Т. ҳудудий жиҳатдан кенгайиб, Шим. Бақтриянинг йирик шаҳрига айланган. Шаҳарда шу даврга оид меъморлик ва ҳунармандчилик бинолари ва намуналари, турли нафис сопол ва шиша идишлар, фил суяги, қимматбаҳо металл ва тошлардан тайёрланган заргарлик буюмлари каби топилмаларнинг кўплаб қайд қилиниши бунинг далилидир. Мас., Далварзинтепадан топилган ва фил суякларидан ясалган шахмат доналари (фил ва ҳўкиззебу шаклида) хрз. кунда ер юзида аниқланган энг қад. шахмат доналари (мил. 2-а.) хисобланади. Ўша даврда Т. Кушонлар давлатининг муҳим шаҳри ва буддизмнинт марказларидан бири бўлган.
Шаҳарни Термизшохлар идора қилган. Ўша даврда Т. Термизшохлар ҳокимлигининг пойтахти бўлиб турган. Араблар босиб олган даврда (686—704) Т. 70 гектарга яқин майдонни эгаллаган, тўртбурчак шаклидаги қалъадан иборат бўлган. 10-а.да ёзилган «Ҳудуд улОлам» асарида Т. «Жайхун бўйидаги куркам ва обод шаҳар. Қалъаси дарё бўйида, улкан бозори машҳур, Хутталон ва Чағониён ахди шу ерда савдо қилади», деб таърифланган.
10—12-а. бошларидаТ. равнақтопган. Тохаристоннинг йирик шаҳри, ҳунармандчилик ва савдо марказига айланган. Бу даврда Т. ҳудуди 500 га дан opтик, майдонни эгаллаган. Шаҳарда бир қанча маҳобатли бинолар барпо этилган. Шулардан Эски шаҳар қисмида Термизшохлар саройи сакланиб қолган.
Шаҳарда темирчилик, шишасозлик, кулолчилик ривожланган. Т.да тайёрланган ҳунармандчилик буюмларига талаб юқори бўлган. Шаҳарда ўнлаб карвонсаройлар фаолият кўрсатган. Ўша даврда Т. йирик маданият ва илмфан маркази сифатида ҳам ном қозонган. Термизлик олимууламолар ўрта аср Шарқининг фан, маданият ва маърифатига ўз ҳиссасини қўшган.
Т. вақтвақти билан Ғазнавийлар, Қорахонийлар, Қорахитойлар, Салжуқийлар, Хоразмшохлар давлатлари таркибида бўлган. 1220 й.да Т. мўғуллар томонидан вайрон қилиб ташланган. Шарафудцин Али Яздийнинг «Зафарнома» асарида қайд қилинишича, Т. аҳолиси мўғулларга қаттик, қаршилик кўрсатган ва шу боис шаҳар «Мадинат уррижол» («Мардлар шаҳри») деб ҳам аталган. Мўғуллар истилосидан сўнг, 14-а.да Т. Сурхондарё соҳилига яқин жойда янгидан қад. кўтарди. Шаҳар ўз ўрнини бир неча бор ўзгартирсада, асрлар давомида ўз номини Тармита, АнтиохияТармита, Тармиз, Тирмиз, Термиз кўринишларида саклаб келган.
Амир Темур Мовароуннаҳрни эгаллагач (1370), Т. Сурхондарё воҳаси билан бирга Темур давлати таркибига кирди. 1407 й.да Темурий Халил Султон фармони билан дарё соҳилидаги Т. қалъаси қайта тикланди. Кўп ўтмай ўз тангаларини зарб этадиган катта шаҳарга айланди. 1504—05 й.ларда шаҳарни Шайбонийхон эгаллади. Кейинчалик турли сулолалар тасарруфида бўлиб, 18-а.нинг 2ярмида шаҳар ўзаро урушлар натижасида бутунлай вайрон қилинган. Фақат, унинг атрофидаги Паттакесар ва Солиҳобод қишлоклари сакланиб қолган.
1894 й. Терм из харобаларидан 8 км нарида жойлашган Паттакесар қишлоғида русларнинг маҳаллий аҳоли томонидан «Тупроққўрғон» деб номланган қалъа истеҳкоми қурилган. Хоз. Т. шу Тупроққўрғон атрофида бунёд этилган. 1916 й. Бухоро—Қарши—Термиз т.й. қурилиш муносабати билан Т.нинг иқтисодий мавқеи ўсди.
Ўзбекистонни қўшни Афғонистон, Покистон, Ҳиндистон ва б. давлатлар билан боғловчи йўл Т. орқали ўтиши шаҳарнинг сиёсий ва иқтисодий ҳаётида муҳим ўрин эгаллайди.
Т.да дастлабки археологик қазишма ишлари Б.П.Денике (1926—27), М.Е. Массон раҳбарлигидаги Термиз археологик комплекс экспедицияси (1936—38) томонидан олиб борилган. Эски Т.да археологик қазишма ишлари кейинчалик Ш.Пидаев, Т.Аннаев томонидан давом эттирилиб, шаҳар тарихи янада ойдинлаштирилди.
1933 й.да Т.да биргина пахта тозалаш зди ва яна бир неча устахоналар бўлган. Кейинчалик ва айниқса, мустақиллик йилларида, саноат, қурилиш, енгил, озиқ-овқат ва б. корхоналар ишга тушди. Ободонлаштириш ва кўкаламзорлаштириш ишлари яхшиланди. Шаҳарда янги т.й. вокзали қурилди. Амфитеатр, археология музейи, санъат коллежи, академик лицей, тадбиркорлар маркази, марказий стадион, «Дельфин» сузиш ҳавзаси, кураш саройи, теннис корти, «Алпомиш» мажмуаси, марказий бозор, «Термизнинг 2500 йиллиги» номли хиёбон бор; шошилинч тиббий марказ қурилиб ишга туширилди.
Т.да жами 2500 дан зиёд корхона бўлиб, микрофирмалар, кичик ва ўрта корхоналар, чет эл инвестицияси иштирокидаги корхоналардир. Пахта тозалаш, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш., енгил ва озиқ-овқат саноати муҳим ўрин тутади.
Т.да унт, 8 та коллеж (санъат, иктисод, ижтимоийиқтисодий, пед., тиббиёт, банк иши, маиший хизмат кўрсатиш, озиқ-овқат саноати коллежлари) бор. Акад. ва физикамат, лицейлари фаолият кўрсатади. 2003/04 ўқув йилида шаҳарда 16 умумий таълим, 2 таянч, 1 бошланғич мактаблари ишлади.
Ўқувчилар саройи, болалар ва ўсмирлар спорт мактаби фаолият кўрсатади. Вилоят ўлкашунослик музейи, Ҳаким атТермизий меъморий мажмуасидаги «Мерос» тармоқ музейи бор. ЎзР Президенти И.А.Каримовнинг лойиҳаси ва ташаббуси билан Т.нинг 2500 йиллигини акс эттирувчи Сурхондарё археология музейи бунёд этилди; вилоят мусиқали драма, қўғирчоқ театрлари ишлаб турибди. 4 шаҳар кутубхонаси ҳамда 2 тармоқ кутубхонаси мавжуд. Ҳайвонот боғи бор (қ. Термиз ҳайвонот боғи).
Т.да 18 газета чиқарилади, 3 телестудия эшиттиришлар олиб боради. Шаҳар марказий касалхонаси (165 ўрин), юқумли касалликлар касалхонаси (130 ўрин), болалар ва катталар, тиш даволаш поликлиникалари, шаҳар болалар санаторийбоғчаси ва б. тиббий муассасаларда 211 врач, 700 га яқин ўрта тиббий ходим хизмат килади. Ундан ташқари, вилоятга карашли 3 та касалхона, вилоят туғруқхонаси, шошилинч тиббий ёрдам маркази, болалар касалхонаси, онкология, кўз касалликлари касалхоналари, эндокринология, сил касалликлари, теританосил касалликлари, наркология, асаб касалликлари диспансерлари, «Она ва бола» ва «Репродуктив саломатлик» марказлари, вилоят қон қуйиш маркази фаолият кўрсатади. Таълим муассасаларида, маҳаллаларда болалар спортини ривожлантириш даражасини ошириш мақсадида тегишли тадбирлар амалга оширилмоқда. Т.да ислом дини арбобларидан Ҳаким атТермизий, Шахобуддин Собир Термизий, Муҳаммад ибн Ҳамид Термизий, Абу Бакр Варроқ Термизий каби олимлар яшаб ўтишган. Т.да 1999 й.да Алпомиш достонининг 1000 йиллиги, 2002 й.да халқаро миқёсда Т.нинг 2500 йиллик юбилейи ўтказидди.
Ад.: Ртвеладзе Э., Аминов М., Сурхондарё, Т., 1996; Пугаченкова Г.А., Музей под открўтўм небом, Т., 1996; Рўзиев А.Н., Сурхондарё вилояти Т., 1996; Мирзаев Ж., Термиз тарихи, Т., 2001.
Холли Қурбонов, Исмоил Ботиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.