Termiz tumani

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 314–315-b. — ziyouz.com

Termiz tumani - Surxondaryo viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan. Jan. va ğarbdan Afğoniston, şarkdan Tojikiston, şim. dan viloyatning Angor va Jarqörğon, şim.ğarbdan Muzrabot tumanlari bilan çegaradoş. Mayd. 0,86 ming km2. Aholisi 78,6 ming kişi (2004). Tumanda 5 qişloq fuqarolar yiğini (Pattakesar, Paxtaobod, Uçqizil, Xotinrabot, Yangiariq) bor. Markazi — Uçqizil qişloği.

Tabiati. T.t. respublikaning eng jan. da, Termiz ş. yaqinida joylaşgan. Tuman hududining şarqiy qismi Hisor toğ tizmasining davomi Töyintoğ, Kaykitoğ va uning etaklari, Xotinrabot va Qiziriq çöllari hamda uning davomi — Qoraqir, Uçqizil, Kattaqum massivi, Eski Termiz adirlari va qirlari bilan band. Bu yerlardan yaylov sifatida foydalaniladi. Jan. va ğarbi — Surxondaryoning Amudaryoga quyilgan qismi va Amudaryo, Surxondaryo sohillaridan iborat bölib, tuproği taqir va şörxok. Amudaryo, Qorasuv, Şerobod daryolari tuman hududi orqali ötadi. Foydali qazilmalardan neft topilgan. Tuproği, asosan, oç sarğiş qum aralaş tuproq. Adir va soyliklarda (şim.ğarbida) qönğir qum tuproq bölib, çirindisi ança kam. Surxondaryo sohillarida töqay qönğir tuproği va qum tuproq uçraydi. Ösimliklardan oq saksovul, çerkez, taroqboş, yaltirboş, yantoq; daryo böylarida yulğun, jiyda, terak, qiyoq, qamiş; toğlarning baland qismida betaga, daraxt va butalardan arça, yovvoyi mevali daraxtlar ösadi. Amudaryo vodiysida töqayzorlar bor.

Yovvoyi hayvonlardan daryo böylaridagi qamişzor va çöllarda qirğovul, kaklik, tustovuq, quyon, jayra, böri, çiyaböri, tulki, yovvoyi muşuk uçraydi. T.t. hududida Surxondaryo qöriqxonasi joylaşgan.

Tumanda Zang kanali (Surxondaryodan suv oladi), Ğalaba, AmuZang (Amudaryodan suv oladi) suğoriş kanallari, Uçqizil suv ombori qurilgan. Iqlimi keskin kontinental. Iyul oyning örtaça trasi 31,4°, eng yuqori t-ra 48° ga yetadi. Yanv. oyining örtaça trasi 2,8°, eng past t-ra —21°. Tumanning jan.şarqiy qismida «Afğon şamoli» esadi va ekinlarga zarar yetkazadi. Vegetatsiya davri 226 kundan 266 kungaça. Yozda traning yuqoriligi, iliqissiq kunlarning uzoq davom etişi tumanda issiqsevar subtropik ösimliklar — ingiçka tolali paxta, xurmo va hatto şakarqamiş, apelsin, mandarin yetiştirişga imkon beradi.

Aholisi, asosan, özbeklar (80,2%), şuningdek, turkman, tojik va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga 91,4 kişi töğri keladi.

Xöjaligi. Tuman xöjaligining asosiy tarmoklari — paxtaçilik, ğallaçilik, çorvaçilik, mevaçilik, poliz va sabzavotçilik. Ingiçka tolali paxta yetiştiriş ilk bor T.t. da sinab körilgan. Tuman hududida Özbekiston paxtaçilik i.t. institutining Surxondaryo filiali işlab turibdi. Bu yerda seleksioner olimlar sönggi yillarda ingiçka tolali serhosil va tezpişar paxta navlarini yaratmoqdalar. «Termiz 1», «Termiz 16», «Termiz 24», «Termiz 31», navlaridan yuqori hosil olinmoqsa. Tumandagi jami 599 korxonadan 92 tasi davlat va 507 tasi nodavlat korxonalardir.

T.t. da 4 qöşma korxona, 14 aksiyadorlik jamiyati, 20 mas'uliyati çeklangan jamiyatlar va 339 sanoat, quriliş va b. korxonalar bor.

Tumandagi 13 ming ga suğoriladigan yerda dehqonçilik qilinadi, şundan 5400 ga yerga paxta, 5179 ga yerga ğalla, 560,2 ga yerga sabzavot, 122,2 ga yerga kartoşka, 104 ga yerga poliz ekinlari ekiladi. 394 ga mevazor, 242 ga yer tokzor bilan band. Ihota daraxtzorlari, örmonzorlar mavjud. T.t. da 9 şirkat, 1858 fermer xöjaligi faoliyat körsatadi, parrandaçilik fkasi işlab turibdi (2004).

Tumanda jami 24,6 ming qoramol (şu jumladan, 12,5 ming sigir), 39,6 ming qöy va eçki, 329,7 ming parranda, 226 ot boqiladi (2003). Tuman hududidan t.y. liniyasi ötgan. Tuman markazi (Uçqizil qişloği) dan Termizga avtobuslar qatnovi yölga qöyilgan.

2003/04 öquv yilida tumandagi 32 umumiy ta'lim maktabida 22,5 ming öquvçi, 2 kasbhunar kollejida 950 öquvçi ta'lim oldi. Litsey, bolalar musiqa maktabi, bolalar va ösmirlar sport maktabi faoliyat körsatadi. Tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoklari, 5 madaniyat uyi va klub muassasasi işlab turibdi. 2 kasalxona, 9 qişloq vraçlik punkti, 18 feldşerakuşerlik punkti va b. tibbiy muassasalarda 87 vraç, 641 örta tibbiy xodim işlaydi. 2 şoşilinç yordam styasi, 3 dorixona mavjud (2003).

Tuman hududida «Jayranxona» balneologik şifoxonasi, Respublika tibbiy tiklaniş va fizioterapiya ilmiy tadqiqot intining 180 öringa möljallangan Termiz filiali taşkil etilgan. Bu yerda qum vannasi, buğ terapiyasi, mineral suv, tuz ğorlari kabi davolaş usullari bor. Bemorlarni muolaja qilişda mineral suvi, qum va togda ösuvçi dorivor ösimliklardan tayyorlangan içimliklardan keng foydalaniladi. Sayyoxlik maskani barpo etilgan.

1990 y. da tumanda radioeşittiriş va telekörsatuvlarni kuçlantirib beruvçi teleminora (bal. 368 m) işga tuşirildi.

T.t. hududida Eski Termiz xarobalari (umumiy mayd. 300 ga) saklanib qolgan. Şuningdek, Qoratepa, Çingiztepa, Qirqqiz qal'asi, Törtauz gumbaz maqbarasi xarobalari, ZulKifl mozori, Uyiqgumbaz, Xöja Röşnoiy maqbaralari, Hakim atTermiziy, Sulton Saodat me'moriy majmualari, Katta masjid, Kokildor ota xonaqohi kabi me'moriy yodgorliklar saklangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРМИЗ ТУМАНИ - Сурхондарё вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган. Жан. ва ғарбдан Афғонистон, шаркдан Тожикистон, шим. дан вилоятнинг Ангор ва Жарқўрғон, шим.ғарбдан Музработ туманлари билан чегарадош. Майд. 0,86 минг км2. Аҳолиси 78,6 минг киши (2004). Туманда 5 қишлоқ фуқаролар йиғини (Паттакесар, Пахтаобод, Учқизил, Хотинработ, Янгиариқ) бор. Маркази — Учқизил қишлоғи.

Табиати. Т.т. республиканинг энг жан. да, Термиз ш. яқинида жойлашган. Туман ҳудудининг шарқий қисми Ҳисор тоғ тизмасининг давоми Тўйинтоғ, Кайкитоғ ва унинг этаклари, Хотинработ ва Қизириқ чўллари ҳамда унинг давоми — Қорақир, Учқизил, Каттақум массиви, Эски Термиз адирлари ва қирлари билан банд. Бу ерлардан яйлов сифатида фойдаланилади. Жан. ва ғарби — Сурхондарёнинг Амударёга қуйилган қисми ва Амударё, Сурхондарё соҳилларидан иборат бўлиб, тупроғи тақир ва шўрхок. Амударё, Қорасув, Шеробод дарёлари туман ҳудуди орқали ўтади. Фойдали қазилмалардан нефть топилган. Тупроғи, асосан, оч сарғиш қум аралаш тупроқ. Адир ва сойликларда (шим.ғарбида) қўнғир қум тупроқ бўлиб, чириндиси анча кам. Сурхондарё соҳилларида тўқай қўнғир тупроғи ва қум тупроқ учрайди. Ўсимликлардан оқ саксовул, черкез, тароқбош, ялтирбош, янтоқ; дарё бўйларида юлғун, жийда, терак, қиёқ, қамиш; тоғларнинг баланд қисмида бетага, дарахт ва буталардан арча, ёввойи мевали дарахтлар ўсади. Амударё водийсида тўқайзорлар бор.

Ёввойи ҳайвонлардан дарё бўйларидаги қамишзор ва чўлларда қирғовул, каклик, тустовуқ, қуён, жайра, бўри, чиябўри, тулки, ёввойи мушук учрайди. Т.т. ҳудудида Сурхондарё қўриқхонаси жойлашган.

Туманда Занг канали (Сурхондарёдан сув олади), Ғалаба, АмуЗанг (Амударёдан сув олади) суғориш каналлари, Учқизил сув омбори қурилган. Иқлими кескин континентал. Июль ойнинг ўртача траси 31,4°, энг юқори т-ра 48° га етади. Янв. ойининг ўртача траси 2,8°, энг паст т-ра —21°. Туманнинг жан.шарқий қисмида «Афғон шамоли» эсади ва экинларга зарар етказади. Вегетация даври 226 кундан 266 кунгача. Ёзда транинг юқорилиги, илиқиссиқ кунларнинг узоқ давом этиши туманда иссиқсевар субтропик ўсимликлар — ингичка толали пахта, хурмо ва ҳатто шакарқамиш, апельсин, мандарин етиштиришга имкон беради.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (80,2%), шунингдек, туркман, тожик ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га 91,4 киши тўғри келади.

Хўжалиги. Туман хўжалигининг асосий тармоклари — пахтачилик, ғаллачилик, чорвачилик, мевачилик, полиз ва сабзавотчилик. Ингичка толали пахта етиштириш илк бор Т.т. да синаб кўрилган. Туман ҳудудида Ўзбекистон пахтачилик и.т. институтининг Сурхондарё филиали ишлаб турибди. Бу ерда селекционер олимлар сўнгги йилларда ингичка толали серҳосил ва тезпишар пахта навларини яратмоқдалар. «Термиз 1», «Термиз 16», «Термиз 24», «Термиз 31», навларидан юқори ҳосил олинмоқца. Тумандаги жами 599 корхонадан 92 таси давлат ва 507 таси нодавлат корхоналардир.

Т.т. да 4 қўшма корхона, 14 акциядорлик жамияти, 20 масъулияти чекланган жамиятлар ва 339 саноат, қурилиш ва б. корхоналар бор.

Тумандаги 13 минг га суғориладиган ерда деҳқончилик қилинади, шундан 5400 га ерга пахта, 5179 га ерга ғалла, 560,2 га ерга сабзавот, 122,2 га ерга картошка, 104 га ерга полиз экинлари экилади. 394 га мевазор, 242 га ер токзор билан банд. Иҳота дарахтзорлари, ўрмонзорлар мавжуд. Т.т. да 9 ширкат, 1858 фермер хўжалиги фаолият кўрсатади, паррандачилик фкаси ишлаб турибди (2004).

Туманда жами 24,6 минг қорамол (шу жумладан, 12,5 минг сигир), 39,6 минг қўй ва эчки, 329,7 минг парранда, 226 от боқилади (2003). Туман ҳудудидан т.й. линияси ўтган. Туман маркази (Учқизил қишлоғи) дан Термизга автобуслар қатнови йўлга қўйилган.

2003/04 ўқув йилида тумандаги 32 умумий таълим мактабида 22,5 минг ўқувчи, 2 касбҳунар коллежида 950 ўқувчи таълим олди. Лицей, болалар мусиқа мактаби, болалар ва ўсмирлар спорт мактаби фаолият кўрсатади. Туман марказий кутубхонаси ва унинг тармоклари, 5 маданият уйи ва клуб муассасаси ишлаб турибди. 2 касалхона, 9 қишлоқ врачлик пункти, 18 фельдшеракушерлик пункти ва б. тиббий муассасаларда 87 врач, 641 ўрта тиббий ходим ишлайди. 2 шошилинч ёрдам стяси, 3 дорихона мавжуд (2003).

Туман ҳудудида «Жайранхона» бальнеологик шифохонаси, Республика тиббий тикланиш ва физиотерапия илмий тадқиқот интининг 180 ўринга мўлжалланган Термиз филиали ташкил этилган. Бу ерда қум ваннаси, буғ терапияси, минерал сув, туз ғорлари каби даволаш усуллари бор. Беморларни муолажа қилишда минерал суви, қум ва тогда ўсувчи доривор ўсимликлардан тайёрланган ичимликлардан кенг фойдаланилади. Сайёхлик маскани барпо этилган.

1990 й. да туманда радиоэшиттириш ва телекўрсатувларни кучлантириб берувчи телеминора (бал. 368 м) ишга туширилди.

Т.т. ҳудудида Эски Термиз харобалари (умумий майд. 300 га) сакланиб қолган. Шунингдек, Қоратепа, Чингизтепа, Қирққиз қалъаси, Тўртауз гумбаз мақбараси харобалари, ЗулКифл мозори, Уйиқгумбаз, Хўжа Рўшноий мақбаралари, Ҳаким атТермизий, Султон Саодат меъморий мажмуалари, Катта масжид, Кокилдор ота хонақоҳи каби меъморий ёдгорликлар сакланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.