Termiziy al-Hakim

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 316–317-b. — ziyouz.com

Termiziy al-Hakim TERMIZIY al-Hakim, Hakim Termiziy (töliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Hasan ibn Başir Hakim Termiziy) (taxm. 750/760 — Termiz — taxm. 869) — maşhur mutasavvif. T.ning tarjimai holiga oid ma'lumotlar örta asr arab mualliflaridan Tojiddin Subkiy, Xatib Bağdodiy, Ibn Hajar Asqaloniy, Abdurahmon Sullamiy va b.ning asarlarida, şuningdek, allomaning özi yozgan «Bad'u şa'ni Abu Abdulloh» («Abu Abdulloh işining boşlanişi») avtobiografik risolasida keltirilgan. Şuningdek, T. qabri ustiga örnatilgan sağana bitiklarida ham uning hayoti haqida ba'zi ma'lumotlar bor. T. yoşlik yillarida öz yurtida tanikli olimlardan ta'lim olgan. Ilmini takomillaştiriş maqsadida Şarq mamlakatlarining köp şaharlarida, jumladan, Balx, Nişopur, Bağdod, Makka va Madinada böladi. Öşa davrning yirik allomalari bilan ilmiy bahs va munozaralarda iştirok etadi.

T. qalamiga mansub asarlar köp. Misrlik olim şayx Abdulfattoh Abdulloh Barakaning dalolat berişiça, T. 400 dan ortiq asar yozgan, ulardan 60 ga yaqini bizgaça yetib kelgan. Ular orasida eng avvalo, Muhammad (sav) hadislariga bağişlangan «Navodir alusul fi ma'rifat axbor Rasul» («Rasululloh xabarlarini bilişda nodir usullar») kitobini aytiş kerak. Uşbu asarning 2 qölyozma nusxasi Toşkentda mavjud bölib, ulardan biri Özbekiston musulmonlar idorasining kutubxonasida, ikkinçisi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik intida saqyaanadi. Allomaning keyingi yillarda naşr etilgan asarlaridan tasavvufga oid 2 kitobi: «Kitob haqiqat alodamiya» («Insoniyat haqiqati töğrisida kitob») va «Adab unnafs» («Nafs odobi»)ni körsatiş mumkin.

T. asarlarining aksariyati qölyozma holda jahonning yirik şaharlaridagi qölyozmalar xazinalarida saqlanadi. Jumladan, Parij Milliy kutubxonasida quyidagi asarlarining qölyozmalari mavjud: «Kitob ussalot va maqosiduho» («Namoz va uning maqsadlari»), «Kitob ulhajj va asrorihi» («Haj va uning sirlari»), «Kitob ulihtiyotot» («Ehtiyotkorlik yöllari»), «Kitob uljuma allozim ma'rifatiho» («Biliş lozim bölgan jumlalar»), «Kitob ul furuq va man' uttaroduf» [«Farqlar va taroduf (ketma-ketlik)ni man qiliş»], «Kitob haqiqat ulodamiya» («Insoniyat haqiqati töğrisida kitob»), «Kitob urs ulmuvahaddiyn» («Yakka xudoga e'tiqod qilganlarning zavqi»), «Kitob ula'zo van nafs va yusammo kazolika ğavr ulumur» («A'zolar va jon yoki işlarning mohiyati haqida kitob»), «Kitob manozil alibod min aliboda» («Bandalarning bandaçilikdagi manzillari yohud Alloxga intiluvçilarning manzillari haqida kitob». Bu kitob 2003 y. «Movarounnahr» naşriyotida özbek tilida çop etildi), «Kitob ulaql valhavo» («Aql va havoyi nafs haqida kitob»), «Kitob ulamsol min alKitob vas sunnat» («Kur'on va sunnatdagi masallar kitobi»), «Kitob almanohiy» («Raddiyalar haqida kitob»). Damaşqdagi AzZohiriya kutubxonasida 2 kitob va 5 risolasi bor. Iskandariya (MAR)ning Maktabat alBaladiya kutubxonasida 3 ta, London kutubxonasida 5 ta asari saklanadi. T.ning bizgaça yetib kelgan muhim asarlaridan biri «Xatm ulavliyo» (ba'zi manbalarda «Xatm ulvaloyat») bölib, unda T.ning valiylik haqidagi qaraşlari keng bayon qilinadi. Valiylikning haqqoniyligi, uning nubuvvat (payğambarlik) bilan boğliq bölgan jihatlari asarning boş mavzusi hisoblanadi. T. fikriça, aklzakovat özlaştira oladigan eng oliy bilim — ma'rifat yoki hikmatdir, bu — inson kalbini yorituvçi «ilohiy nur»dir. Turfa ilmlarni öqibörganiş jarayonida uni egallaş mumkin, ammo asl ma'rifat Allohning özi yarlaqagan zotlargagina nasib böladi. T. sufiy avliyolarni ayni şunday zotlar sirasiga kiritadi. «Xatm ulavliyo» ba'zi faqih va hukmdorlarning keskin e'tiroziga ham sabab bölib, oqibatda T. ona şahri Termizdan çiqib ketib, bir qança muddat Balxda yaşagan. Uzok, yillar davomida allomaning yöqolib ketgan asarlari sirasiga xato ravişda kiritilgan bu asarni Parij i. t.lar markazi islomiy madaniyat bölimining a'zosi Usmon Ismoil Yahyo 1965 y. Bayrutda naşr etdi. Asar muqaddima va 29 fasldan iborat bölib, unda kötarilgan masalalar murid va şayx örtasidagi savoljavob tarzida bayon qilinadi. Bu kitob tasavvuf ilmi tarixida valoyat (avliyolik) masalasini 1marta mukammal bir nazariya va ajoyib makrlalar turkumi şaklida ifoda kilgan nodir manba sifatida alohida ahamiyatga ega. U Termiz va Balx atrofida şakllangan tasavvuf ahli uçun ma'naviy vasiyatnoma yoxud ta'lim dasturi sifatida xizmat qilgan. Ilmfanning turli sohalarida maşhur bölgani uçun T.ni zamondoşlari «alHakim» deb uluğlaşgan.

Ad.: Uvatov U., Al-Hakim at-Termiziy (hayoti va merosi), T., 2001; Termiz tazkirasi [tuzuvçi Mirzo Kenjabek], T., 2001.

Ubaydulla Uvatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРМИЗИЙ ал-Ҳаким, Ҳаким Термизий (тўлиқ исми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али ибн Ҳасан ибн Башир Ҳаким Термизий) (тахм. 750/760 — Термиз — тахм. 869) — машҳур мутасаввиф. Т.нинг таржимаи ҳолига оид маълумотлар ўрта аср араб муаллифларидан Тожиддин Субкий, Хатиб Бағдодий, Ибн Ҳажар Асқалоний, Абдураҳмон Сулламий ва б.нинг асарларида, шунингдек, алломанинг ўзи ёзган «Бадъу шаъни Абу Абдуллоҳ» («Абу Абдуллоҳ ишининг бошланиши») автобиографик рисоласида келтирилган. Шунингдек, Т. қабри устига ўрнатилган сағана битикларида ҳам унинг ҳаёти ҳақида баъзи маълумотлар бор. Т. ёшлик йилларида ўз юртида таникли олимлардан таълим олган. Илмини такомиллаштириш мақсадида Шарқ мамлакатларининг кўп шаҳарларида, жумладан, Балх, Нишопур, Бағдод, Макка ва Мадинада бўлади. Ўша даврнинг йирик алломалари билан илмий баҳс ва мунозараларда иштирок этади.

Т. қаламига мансуб асарлар кўп. Мисрлик олим шайх Абдулфаттоҳ Абдуллоҳ Бараканинг далолат беришича, Т. 400 дан ортиқ асар ёзган, улардан 60 га яқини бизгача етиб келган. Улар орасида энг аввало, Муҳаммад (сав) ҳадисларига бағишланган «Наводир алусул фи маърифат ахбор Расул» («Расулуллоҳ хабарларини билишда нодир усуллар») китобини айтиш керак. Ушбу асарнинг 2 қўлёзма нусхаси Тошкентда мавжуд бўлиб, улардан бири Ўзбекистон мусулмонлар идорасининг кутубхонасида, иккинчиси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик интида сақяанади. Алломанинг кейинги йилларда нашр этилган асарларидан тасаввуфга оид 2 китоби: «Китоб ҳақиқат алодамия» («Инсоният ҳақиқати тўғрисида китоб») ва «Адаб уннафс» («Нафс одоби»)ни кўрсатиш мумкин.

Т. асарларининг аксарияти қўлёзма ҳолда жаҳоннинг йирик шаҳарларидаги қўлёзмалар хазиналарида сақланади. Жумладан, Париж Миллий кутубхонасида қуйидаги асарларининг қўлёзмалари мавжуд: «Китоб уссалот ва мақосидуҳо» («Намоз ва унинг мақсадлари»), «Китоб улҳажж ва асрориҳи» («Ҳаж ва унинг сирлари»), «Китоб улиҳтиётот» («Эҳтиёткорлик йўллари»), «Китоб улжума аллозим маърифатиҳо» («Билиш лозим бўлган жумлалар»), «Китоб ул фуруқ ва манъ уттародуф» [«Фарқлар ва тародуф (кетма-кетлик)ни ман қилиш»], «Китоб ҳақиқат улодамия» («Инсоният ҳақиқати тўғрисида китоб»), «Китоб урс улмуваҳаддийн» («Якка худога эътиқод қилганларнинг завқи»), «Китоб улаъзо ван нафс ва йусаммо казолика ғавр улумур» («Аъзолар ва жон ёки ишларнинг моҳияти ҳақида китоб»), «Китоб манозил алибод мин алибода» («Бандаларнинг бандачиликдаги манзиллари ёҳуд Аллохга интилувчиларнинг манзиллари ҳақида китоб». Бу китоб 2003 й. «Мовароуннаҳр» нашриётида ўзбек тилида чоп этилди), «Китоб улақл валҳаво» («Ақл ва ҳавойи нафс ҳақида китоб»), «Китоб уламсол мин алКитоб вас суннат» («Куръон ва суннатдаги масаллар китоби»), «Китоб алманоҳий» («Раддиялар ҳақида китоб»). Дамашқдаги АзЗоҳирия кутубхонасида 2 китоб ва 5 рисоласи бор. Искандария (МАР)нинг Мактабат алБаладия кутубхонасида 3 та, Лондон кутубхонасида 5 та асари сакланади. Т.нинг бизгача етиб келган муҳим асарларидан бири «Хатм улавлиё» (баъзи манбаларда «Хатм улвалоят») бўлиб, унда Т.нинг валийлик ҳақидаги қарашлари кенг баён қилинади. Валийликнинг ҳаққонийлиги, унинг нубувват (пайғамбарлик) билан боғлиқ бўлган жиҳатлари асарнинг бош мавзуси ҳисобланади. Т. фикрича, аклзаковат ўзлаштира оладиган энг олий билим — маърифат ёки ҳикматдир, бу — инсон калбини ёритувчи «илоҳий нур»дир. Турфа илмларни ўқибўрганиш жараёнида уни эгаллаш мумкин, аммо асл маърифат Аллоҳнинг ўзи ярлақаган зотларгагина насиб бўлади. Т. суфий авлиёларни айни шундай зотлар сирасига киритади. «Хатм улавлиё» баъзи фақиҳ ва ҳукмдорларнинг кескин эътирозига ҳам сабаб бўлиб, оқибатда Т. она шаҳри Термиздан чиқиб кетиб, бир қанча муддат Балхда яшаган. Узок, йиллар давомида алломанинг йўқолиб кетган асарлари сирасига хато равишда киритилган бу асарни Париж и. т.лар маркази исломий маданият бўлимининг аъзоси Усмон Исмоил Яҳё 1965 й. Байрутда нашр этди. Асар муқаддима ва 29 фаслдан иборат бўлиб, унда кўтарилган масалалар мурид ва шайх ўртасидаги саволжавоб тарзида баён қилинади. Бу китоб тасаввуф илми тарихида валоят (авлиёлик) масаласини 1марта мукаммал бир назария ва ажойиб макрлалар туркуми шаклида ифода килган нодир манба сифатида алоҳида аҳамиятга эга. У Термиз ва Балх атрофида шаклланган тасаввуф аҳли учун маънавий васиятнома ёхуд таълим дастури сифатида хизмат қилган. Илмфаннинг турли соҳаларида машҳур бўлгани учун Т.ни замондошлари «алҲаким» деб улуғлашган.

Ад.: Уватов У., Ал-Ҳаким ат-Термизий (ҳаёти ва мероси), Т., 2001; Термиз тазкираси [тузувчи Мирзо Кенжабек], Т., 2001.

Убайдулла Уватов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.