Termiziy me'moriy majmui
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 320-b. — ziyouz.com
Termiziy me'moriy majmui TERMIZIY ME'MORIY MAJMUI, Hakim Termiziy maqbarasi — Termizdagi me'moriy yodgorlik (9—15- a.lar). Majmua Abu Abdulloh Muhammad Hakim Termiziy nomi bilan boğlangan. T.m.m. asrlar davomida bir neça bor qayta qurilgan. Masjid, maqbara, xonaqoh, qorixona kabi binolardan iborat bölgan. Dastlab xom ğiştdan xonaqoh (9-a.) bunyod etilib, Hakim Termiziy şu yerda yaşab mudarrislik qilgan. Binodan keng hovlining bir qismi, qalin devor tösiq va şim.şarqiy burçagida unça katta bölmagan yertölasimon hujra saqlangan. Vaqtlar ötişi bilan qabr ustiga, xonaqohning jan. ğarbiy burçagida xom ğiştdan jan.ga qaratib maqbara bunyod etilgan (9-a.). Termiziy maqbarasi xalq orasida uluğlanib avliyo qabri, muqaddas ziyoratgoh sifatida e'zozlangan. Keyinçalik maqbaraning şarqiy devoriga tutaştirib kiçik qorixona va öğli alHakim Abdulloh maqbarasi (10-a.), şim.da unça katta bölmagan hovliga qaragan 3 gumbazli, ravokli yölak körinişidagi namozgoh masjidi (11 —12-a.lar) hamda bir qator qöşimça xonalar qöşilgan.
Temuriylar hukmronligi davrida (15-a.) xonaqoh baland asos (bal. 1,5 m) ustiga pişiq ğiştdan qayta qurildi. Unga tutaş bölgan xonalar ta'mirlandi. Xonaqohning şim. va jan. tomonlariga peştoq işlandi. Oddiy va aniq qurilmali xona devorlari ravoq ustunlari «romb» körinişidagi poyustunga tayangan. Hakim Termiziy maqbarasi 9-a.da bunyod etilgan xonaqoh hujralaridan biri bölgan. Xonaqoh hovlisining ğarbidagi 3 gumbazli masjid maqbaraga tutaş, 3 ravoği hovliga kdragan. Masjidning ğarbiy devor markazida keng hoşiyali mehrob bor. Undagi börtma yozuv, sopol şakllar, oraliq zaminidagi öyma ganç bezaklar öziga xos. Masjid ustunlari ğiştdan bezakli qilib terilgan. Masjiddan ravoq orqali maqbaraga ötiladi. Maqbara içi ganç öymakorligida gilam nusxa bezakda serhaşam pardozlangan. Gumbaz osti şarafasida kufiy xatida Qur'onning 36surasi öyib yozilgan. Xonaqoh içi ham yulduzsimon girih naqşlar bilan pardozlangan. Ravoklaridagi tobadonlariga panjaralar örnatilgan. Maqbara içidagi oq marmar sağana temuriylar davridagi toş öymakorligi san'atining yuksak namunasidir. Sağana 3 poğonali, asosi islimiy naqş va yozuvli hoşiyalar bilan, örta qismidagi 3 mehrobiy tokçaning markaziy (örta) qismi muqarnas kosaçalar bilan, 2 yoni şamçiroq tasviri bilan bezatilgan. Sağanadagi yozuvlarda Termiziy hayoti va faoliyati tavsiflangan. Kiçik maqbarada ham ta'mirlaş işlari olib borilgan. Abdullaxon hukmronligi davri (16-a.)da hazira (hovli) hududida 9 gumbazli masjid (eski masjidni öz içiga olgan) qurilgan. Oldida yengil ravoqustunli ayvon joylaşgan. 19-a. da 9 gumbazli masjid örnida 4 gumbazli masjid bunyod etilgan. Jan.dan kiraverişda yana bir maqbara (görxona va ziyoratxonadan iborat) qurilib, ravokli bölmalar orqali Termiziy maqbarasi va xonaqoh bilan özaro boğlangan. T.m.m. 1955—57 y.larda ilmiy örganilib 14— 15-a.lardagi körinişi qayta tiklandi. 1980— 81 y. va 2001—2002 y.larda maqbara va xonaqoh qayta pardozlandi. Majmuaning umumiy tarhi 28,0x29,0 m, maqbara 5,10x4,70 m.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМИЗИЙ МЕЪМОРИЙ МАЖМУИ, Ҳаким Термизий мақбараси — Термиздаги меъморий ёдгорлик (9—15- а.лар). Мажмуа Абу Абдуллоҳ Муҳаммад Ҳаким Термизий номи билан боғланган. Т.м.м. асрлар давомида бир неча бор қайта қурилган. Масжид, мақбара, хонақоҳ, қорихона каби бинолардан иборат бўлган. Дастлаб хом ғиштдан хонақоҳ (9-а.) бунёд этилиб, Ҳаким Термизий шу ерда яшаб мударрислик қилган. Бинодан кенг ҳовлининг бир қисми, қалин девор тўсиқ ва шим.шарқий бурчагида унча катта бўлмаган ертўласимон ҳужра сақланган. Вақтлар ўтиши билан қабр устига, хонақоҳнинг жан. ғарбий бурчагида хом ғиштдан жан.га қаратиб мақбара бунёд этилган (9-а.). Термизий мақбараси халқ орасида улуғланиб авлиё қабри, муқаддас зиёратгоҳ сифатида эъзозланган. Кейинчалик мақбаранинг шарқий деворига туташтириб кичик қорихона ва ўғли алҲаким Абдуллоҳ мақбараси (10-а.), шим.да унча катта бўлмаган ҳовлига қараган 3 гумбазли, равокли йўлак кўринишидаги намозгоҳ масжиди (11 —12-а.лар) ҳамда бир қатор қўшимча хоналар қўшилган.
Темурийлар ҳукмронлиги даврида (15-а.) хонақоҳ баланд асос (бал. 1,5 м) устига пишиқ ғиштдан қайта қурилди. Унга туташ бўлган хоналар таъмирланди. Хонақоҳнинг шим. ва жан. томонларига пештоқ ишланди. Оддий ва аниқ қурилмали хона деворлари равоқ устунлари «ромб» кўринишидаги пойустунга таянган. Ҳаким Термизий мақбараси 9-а.да бунёд этилган хонақоҳ ҳужраларидан бири бўлган. Хонақоҳ ҳовлисининг ғарбидаги 3 гумбазли масжид мақбарага туташ, 3 равоғи ҳовлига кдраган. Масжиднинг ғарбий девор марказида кенг ҳошияли меҳроб бор. Ундаги бўртма ёзув, сопол шакллар, оралиқ заминидаги ўйма ганч безаклар ўзига хос. Масжид устунлари ғиштдан безакли қилиб терилган. Масжиддан равоқ орқали мақбарага ўтилади. Мақбара ичи ганч ўймакорлигида гилам нусха безакда серҳашам пардозланган. Гумбаз ости шарафасида куфий хатида Қуръоннинг 36сураси ўйиб ёзилган. Хонақоҳ ичи ҳам юлдузсимон гириҳ нақшлар билан пардозланган. Равокларидаги тобадонларига панжаралар ўрнатилган. Мақбара ичидаги оқ мармар сағана темурийлар давридаги тош ўймакорлиги санъатининг юксак намунасидир. Сағана 3 поғонали, асоси ислимий нақш ва ёзувли ҳошиялар билан, ўрта қисмидаги 3 меҳробий токчанинг марказий (ўрта) қисми муқарнас косачалар билан, 2 ёни шамчироқ тасвири билан безатилган. Сағанадаги ёзувларда Термизий ҳаёти ва фаолияти тавсифланган. Кичик мақбарада ҳам таъмирлаш ишлари олиб борилган. Абдуллахон ҳукмронлиги даври (16-а.)да ҳазира (ҳовли) ҳудудида 9 гумбазли масжид (эски масжидни ўз ичига олган) қурилган. Олдида енгил равоқустунли айвон жойлашган. 19-а. да 9 гумбазли масжид ўрнида 4 гумбазли масжид бунёд этилган. Жан.дан кираверишда яна бир мақбара (гўрхона ва зиёратхонадан иборат) қурилиб, равокли бўлмалар орқали Термизий мақбараси ва хонақоҳ билан ўзаро боғланган. Т.м.м. 1955—57 й.ларда илмий ўрганилиб 14— 15-а.лардаги кўриниши қайта тикланди. 1980— 81 й. ва 2001—2002 й.ларда мақбара ва хонақоҳ қайта пардозланди. Мажмуанинг умумий тарҳи 28,0x29,0 м, мақбара 5,10x4,70 м.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.