Termizşohlar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 321-b. — ziyouz.com

Termizşohlar — Termiz va uning viloyatini boşqargan merosiy hukmron sulola (mil. 5—7-a. oxirlari). Arablarning Şim. Toxaristonga qilgan yurişlari (7-a. oxiri — 8-a. boşi) munosabati bilan arabfors yozma manbalarida (Tabariy, Balozuriy, Ibn Xurdodbeh) qayd etilgan. Buddaviy rohib SyuanSzan (taxm. 630 y.)ning ma'lumotiga köra, Tami (Termiz) mulki hududi ğarbdan şarqqa tomon 600 li (180—300 km), şim.dan jan.ga tomon esa, 400 li (120—200 km) masofani taşkil etgan, ya'ni Termizdan taşqari Amudaryoning öng sohilidagi yerlarni ham qamragan. Şaharda buddaviylik hukmron mavqega ega bölib, unda 12 ta monastir va 1000 ga yaqin rohib, şuningdek, stupalar, budda haykallari bölgan. T. hokimiyat tepasiga mil. 5-a.da kelganlar, bunga ular zarb etgan mis tangalar guvoxlik beradi. Tangalar 7-a. oxiriga kadar zarb etilgan. T.ning etnik kelib çiqişi noaniq, eftaliylar yoxud kidariylar bilan boğliq bölişi extimol. 689—690 y.larda Termizni arablarning qaysiylar qabilasi sardori Muso ibn Abdulloh egallagan va şahardan termizşohni quvib yuborib, xalifalikdan ajrab çiqib, 15 yil mustaqil hokimlik qilgan. Termizşohning turkiylar yordamida taxtni qaytarib oliş uçun qilgan harakatlari zoye ketgan. 704 y. Usmon ibn Mas'ud 15 ming kişilik laşkar bilan kelib şaharni umavişar tobeligiga qaytarişga erişgan. T. hokimiyati xalifalik tomonidan nomigagina bir munça muddat tiklangan, Termiz butunlay xalifalik tomonidan idora etiladigan bölgan, şahar arablarning asosiy tayanç punktiga aylangan.

Ad.: Bartold V. V., Termez, Soçineniya, t. 3, M., 1965; Pugaçenkova G. A., Rtveladze E. V., Severnaya Baktriya — Toxaristan. Oçerki istorii i kulturi, T., 1990.

Edvard Rtveladze.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРМИЗШОҲЛАР — Термиз ва унинг вилоятини бошқарган меросий ҳукмрон сулола (мил. 5—7-а. охирлари). Арабларнинг Шим. Тохаристонга қилган юришлари (7-а. охири — 8-а. боши) муносабати билан арабфорс ёзма манбаларида (Табарий, Балозурий, Ибн Хурдодбеҳ) қайд этилган. Буддавий роҳиб СюаньЦзан (тахм. 630 й.)нинг маълумотига кўра, Тами (Термиз) мулки ҳудуди ғарбдан шарққа томон 600 ли (180—300 км), шим.дан жан.га томон эса, 400 ли (120—200 км) масофани ташкил этган, яъни Термиздан ташқари Амударёнинг ўнг соҳилидаги ерларни ҳам қамраган. Шаҳарда буддавийлик ҳукмрон мавқега эга бўлиб, унда 12 та монастир ва 1000 га яқин роҳиб, шунингдек, ступалар, будда ҳайкаллари бўлган. Т. ҳокимият тепасига мил. 5-а.да келганлар, бунга улар зарб этган мис тангалар гувохлик беради. Тангалар 7-а. охирига кадар зарб этилган. Т.нинг этник келиб чиқиши ноаниқ, эфталийлар ёхуд кидарийлар билан боғлиқ бўлиши эхтимол. 689—690 й.ларда Термизни арабларнинг қайсийлар қабиласи сардори Мусо ибн Абдуллоҳ эгаллаган ва шаҳардан термизшоҳни қувиб юбориб, халифаликдан ажраб чиқиб, 15 йил мустақил ҳокимлик қилган. Термизшоҳнинг туркийлар ёрдамида тахтни қайтариб олиш учун қилган ҳаракатлари зое кетган. 704 й. Усмон ибн Масъуд 15 минг кишилик лашкар билан келиб шаҳарни умавишар тобелигига қайтаришга эришган. Т. ҳокимияти халифалик томонидан номигагина бир мунча муддат тикланган, Термиз бутунлай халифалик томонидан идора этиладиган бўлган, шаҳар арабларнинг асосий таянч пунктига айланган.

Ад.: Бартольд В. В., Термез, Сочинения, т. 3, М., 1965; Пугаченкова Г. А., Ртвеладзе Э. В., Северная Бактрия — Тохаристан. Очерки истории и культуры, Т., 1990.

Эдвард Ртвеладзе.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.