Termoelektr hodisalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 331–332-b. — ziyouz.com
Termoelektr hodisalar - ket maket ulangan turli qattiq ötkazgiçlardan iborat elektr toki zanjirida elektr va issiqlik jarayonlari orasidagi özaro boğlanişga asoslangan fizik ğodisalar. Zeyebek, Peltye va Tomson effektlari T.h. bölib, ular asosida bu hodisalarning miqdoriy kattaliklari aniklanadi. Har xil tarkibli va ulaniş nuqtalarida t-ra turliça bölgan ikki ötkazgiçda elektr yurituvçi kuç (e.yu.k.) — termo e.yu.k. qosil bölişini nemis fizigi T.I. Zeyebek 1821 y.da kaşf etgan.
1953 y.da termo e.yu.k.ning yana bir manbai — elektronlarning fononlarga ergaşiş effekti oçildi. Agar qattiq jismda tralar özgarişi yuz bersa, u holda issiq tomondan sovuq tomonga harakat qilayotgan fononlar soni teskari tomonga harakatlanayotganlarga nisbatan köproq böladi. Natijada fononlar elektronlar bilan töqnaşib, ularni ham öziga ergaştiradi va sovuq tomonda manfiy (issiq tomonda musbat) zaryad töplana boşlaydi. Bu jarayon hosil bölayotgan potensiallar ayirmasi fononlar harakatini muvozanat holatga keltirgunça davom etadi. Metallarda elektronlar konsentratsiyasi katta va u traga boğliq emas. Elektronlar energiyasi ham traga boğliq emas, şuning uçun metallarda termo e.yu.k. kiçik. Yarimötkazgiçlarda va ularning qotişmalarida termo e.yu.k. katta qiymatga erişadi. Çunki ularda tok taşuvçilar konsentratsiyasi kiçik va u traga boğliq böladi.
Tok taşuvçilar oqimida issiklik muvozanatining buzilişi barça T.h.ga sabab böladi. Barça termoelektrik koeffitsiyentlarning mutlaq qiymati tok taşuvçilar konsentratsiyasi kamayişi bilan kattalaşadi; şuning uçun ular yarimötkazgiçlarda metallar va ularning qotişyalaridagiga nisbatan ön va, hatto, yuz marta katta böladi. T.h. tralarni ölçaşda va issiklik energiyasini elektr energiyasiga aylantirişda qöllaniladi.
Ad.: Ioffe A.F., Poluprovodnikoviye termoelementi, M. — L., 1960; Zayman D.J., Elektronii fononi, per s angl., M., 1962.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМОЭЛЕКТР ҲОДИСАЛАР - кет макет уланган турли қаттиқ ўтказгичлардан иборат электр токи занжирида электр ва иссиқлик жараёнлари орасидаги ўзаро боғланишга асосланган физик ғодисалар. Зеебек, Пельтье ва Томсон эффектлари Т.ҳ. бўлиб, улар асосида бу ҳодисаларнинг миқдорий катталиклари аникланади. Ҳар хил таркибли ва уланиш нуқталарида т-ра турлича бўлган икки ўтказгичда электр юритувчи куч (э.ю.к.) — термо э.ю.к. қосил бўлишини немис физиги Т.И. Зеебек 1821 й.да кашф этган.
1953 й.да термо э.ю.к.нинг яна бир манбаи — электронларнинг фононларга эргашиш эффекти очилди. Агар қаттиқ жисмда тралар ўзгариши юз берса, у ҳолда иссиқ томондан совуқ томонга ҳаракат қилаётган фононлар сони тескари томонга ҳаракатланаётганларга нисбатан кўпроқ бўлади. Натижада фононлар электронлар билан тўқнашиб, уларни ҳам ўзига эргаштиради ва совуқ томонда манфий (иссиқ томонда мусбат) заряд тўплана бошлайди. Бу жараён ҳосил бўлаётган потенциаллар айирмаси фононлар ҳаракатини мувозанат ҳолатга келтиргунча давом этади. Металларда электронлар концентрацияси катта ва у трага боғлиқ эмас. Электронлар энергияси ҳам трага боғлиқ эмас, шунинг учун металларда термо э.ю.к. кичик. Яримўтказгичларда ва уларнинг қотишмаларида термо э.ю.к. катта қийматга эришади. Чунки уларда ток ташувчилар концентрацияси кичик ва у трага боғлиқ бўлади.
Ток ташувчилар оқимида иссиклик мувозанатининг бузилиши барча Т.ҳ.га сабаб бўлади. Барча термоэлектрик коэффициентларнинг мутлақ қиймати ток ташувчилар концентрацияси камайиши билан катталашади; шунинг учун улар яримўтказгичларда металлар ва уларнинг қотишйаларидагига нисбатан ўн ва, ҳатто, юз марта катта бўлади. Т.ҳ. траларни ўлчашда ва иссиклик энергиясини электр энергиясига айлантиришда қўлланилади.
Ад.: Иоффе А.Ф., Полупроводниковые термоэлементы, М. — Л., 1960; Займан Д.Ж., Электроныи фононы, пер с англ., М., 1962.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.