Termokimyo
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 327-b. — ziyouz.com
Termokimyo — kimyoviy termodinamikaning bir bölimi. Kimyoviy reaksiyalar jarayonida issiklik effektini ölçaş yoki hisoblaş, moddaning agregat holati özgarişi bilan boğliq fizikkimyoviy jarayonlar, suyuliş, eriş, suyultiriş va b.ni tadqiq qiladi. T. fizikkimyoviy sistemalarning issiklik siğimini va ularning haroratga boğliqligini ham miqdoriy jihatdan örganadi.T.da issiqlik siğimi, yoniş issiqligi, entalpiya, entropiya, izobari zotermik potensial kabi kattaliklar qöllanadi. Ulardan kimyotexnologiya jarayonlarining issiklik muvozanatini hisoblaşda foydalaniladi. T.ning amaliy usuli — kalorimetriya. Reaksiyalarning tezligini aniqlaşda moddalarning energetik xususiyatlarini biliş, şuningdek, birikmalarning tuzilişini hisobga oliş muhim. Reaksiyalarning issiklik effekti yoki issiklik siğimini ölçaşda kalorimetriyadan foydalaniladi. Reaksiyada ajralib çiqayotgan yoki yutilayotgan issiklik miqdori ifodalangan kimyoviy tenglamalar termokimyoviy tenglamalar deyiladi. T.da gomogen (bir jinsli) va geterogen (har xil jinsli) sistemalar ma'lum bölib, bular bitta yoki bir neça fazalardan taşkil topadi. Gomogen sistemata azot bilan kislorod gazlari aralaşmasi, geterogen sistemata. esa suv bilan muzning aralaşmasi yoki havo (atmosfera)dagi kumir va oltingugurt zarralarining aralaşmasi misol böla oladi. Sönggi sistema 3 fazadan — 2 ta qattiq va 1 ta gaz fazasidan iborat.
T. ga G. I. Gess asos solgan. U 1840 y. termokimyoviy hisoblarga asoslangan prinsipni e'lon qiladi, keyinroq mazkur prinsip Gess konuni nomini oladi. Ba'zi reaksiyalarning issiklik effektini töğridantöğri ölçaş imkoni yöqligi yoki qiyinligi tufayli ularni Gess qonuni yordamida aniklanadi.
T. 20-a.ning 2yarmida kvant kimyosi, zanjir va yadro reaksiyalari tasavvurlari bilan boyidi, reaksiyalar issiklik effekti mutlaq nolga yaqin haroratlardan bir neça ming darajaga bölgan oraliqlarda ölçanilişiga erişildi. Biologik jarayonlar radiokimyoviy hodisalar, kosmik va yulduzlararo masofalardagi reaksiyalardan olingan ma'lumotlar T.ning rivojlanişiga olib keldi. T. krnuniyatlari texnologik jarayonlarning issiklik muvozanatini hisoblaşda qullanib, kimyo sanoatida maqbul şaroitlarni aniqlaşga yordam beradi.
Ad.: Dikerson R., Grey G., Xeyt Dj., Osnovniye zakonö ximii, t. 1 i 2, M., 1982; Karapetyans M. X., Drakin S. I., Obhaya i neorganiçeskaya ximiya, M., 2000.
Qydpat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМОКИМЁ — кимёвий термодинамиканинг бир бўлими. Кимёвий реакциялар жараёнида иссиклик эффектини ўлчаш ёки ҳисоблаш, модданинг агрегат ҳолати ўзгариши билан боғлиқ физиккимёвий жараёнлар, суюлиш, эриш, суюлтириш ва б.ни тадқиқ қилади. Т. физиккимёвий системаларнинг иссиклик сиғимини ва уларнинг ҳароратга боғлиқлигини ҳам миқдорий жиҳатдан ўрганади.Т.да иссиқлик сиғими, ёниш иссиқлиги, энтальпия, энтропия, изобари зотермик потенциал каби катталиклар қўлланади. Улардан кимётехнология жараёнларининг иссиклик мувозанатини ҳисоблашда фойдаланилади. Т.нинг амалий усули — калориметрия. Реакцияларнинг тезлигини аниқлашда моддаларнинг энергетик хусусиятларини билиш, шунингдек, бирикмаларнинг тузилишини ҳисобга олиш муҳим. Реакцияларнинг иссиклик эффекти ёки иссиклик сиғимини ўлчашда калориметриядан фойдаланилади. Реакцияда ажралиб чиқаётган ёки ютилаётган иссиклик миқдори ифодаланган кимёвий тенгламалар термокимёвий тенгламалар дейилади. Т.да гомоген (бир жинсли) ва гетероген (ҳар хил жинсли) системалар маълум бўлиб, булар битта ёки бир неча фазалардан ташкил топади. Гомоген системата азот билан кислород газлари аралашмаси, гетероген системата. эса сув билан музнинг аралашмаси ёки ҳаво (атмосфера)даги кумир ва олтингугурт зарраларининг аралашмаси мисол бўла олади. Сўнгги система 3 фазадан — 2 та қаттиқ ва 1 та газ фазасидан иборат.
Т. га Г. И. Гесс асос солган. У 1840 й. термокимёвий ҳисобларга асосланган принципни эълон қилади, кейинроқ мазкур принцип Гесс конуни номини олади. Баъзи реакцияларнинг иссиклик эффектини тўғридантўғри ўлчаш имкони йўқлиги ёки қийинлиги туфайли уларни Гесс қонуни ёрдамида аникланади.
Т. 20-а.нинг 2ярмида квант кимёси, занжир ва ядро реакциялари тасаввурлари билан бойиди, реакциялар иссиклик эффекти мутлақ нолга яқин ҳароратлардан бир неча минг даражага бўлган оралиқларда ўлчанилишига эришилди. Биологик жараёнлар радиокимёвий ҳодисалар, космик ва юлдузлараро масофалардаги реакциялардан олинган маълумотлар Т.нинг ривожланишига олиб келди. Т. крнуниятлари технологик жараёнларнинг иссиклик мувозанатини ҳисоблашда қулланиб, кимё саноатида мақбул шароитларни аниқлашга ёрдам беради.
Ад.: Дикерсон Р., Грей Г., Хейт Дж., Основные законў химии, т. 1 и 2, М., 1982; Карапетянц М. X., Дракин С. И., Обҳая и неорганическая химия, М., 2000.
Қyдpaт Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.