Termometr
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 328-b. — ziyouz.com
Termometr (termo... — issiq va metr) — trani ölçaş uçun möljallangan asbob. Işi moddalarning kengayişi, elektr qarşiligi, gaz bosimi va b.ning traga boğlikligiga asoslangan. T.ning suyuklikli, gazli va qarşilikli turlari bor. Ulardan eng soddasi suyuklikli T., asosan, rezervuar, nayça va şkaladan iborat. Rezervuar suyuklik, mas., simob bilan töldirilgan böladi. t-ra ortişi bilan rezervuardagi simob kengaya boradi va unga ulangan nayça içida simob kötariladi. t-ra kança yuqori bölsa, simob şunça kengayadi va nayça böylab u şunça yuqori kötariladi. Mac, —35° dan Q750° gaça trani ölçaşda simob (—80° dan 170° gaça — etil spirta, —200° dan Q20° gaça — pentan, — 20° dan Q300° gaça — kerosin) bilan töldirilgan T.lar işlatiladi. Turmuşda, tibbiyot va meteorologiyada suyuklikli T. qöllaniladi.
Fan va texnikada —269° dan Q1063° gaça trani ölçaşda gazli T. qöllaniladi. Bu T. gaz (past tralarda geliy, yuqori tralarda esa azot) bilan töldirilgan idiş, simobli aniq manometr va ularni ulovçi kapillyardan iborat.
Bunda t-ra gazning hajmi yoki bosimi özgarişi orqali aniqlanadi. Sanoatda —60° dan Q550° gaça trani ölçaşda köpinça manometrik T.dan foydalaniladi. Bu T. gaz (azot), but (xlorli etil) yoki suyuklik (simob) bilan töldirilgan ballon hamda kapillyar va prujinali manometrdan iborat germetik tizimdan iborat. t-ra özgarişi bilan tizimdagi bosim özgaradi, prujina deformatsiyalanadi, natijada mil şkala böylab harakatlanadi. Elektr qarşiligining traga boğliqligiga asoslangan karşilik T.lari va termoelektr yurituvçi kuçning traga boğlikdigiga asoslangan termoparalar ham fan va texnikada keng qöllaniladi. Bunday Tlar yordamida —200° dan Q500° gaça trani ölçaş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМОМЕТР (термо... — иссиқ ва метр) — трани ўлчаш учун мўлжалланган асбоб. Иши моддаларнинг кенгайиши, электр қаршилиги, газ босими ва б.нинг трага боғликлигига асосланган. Т.нинг суюкликли, газли ва қаршиликли турлари бор. Улардан энг соддаси суюкликли Т., асосан, резервуар, найча ва шкаладан иборат. Резервуар суюклик, мас., симоб билан тўлдирилган бўлади. т-ра ортиши билан резервуардаги симоб кенгая боради ва унга уланган найча ичида симоб кўтарилади. т-ра канча юқори бўлса, симоб шунча кенгаяди ва найча бўйлаб у шунча юқори кўтарилади. Mac, —35° дан Қ750° гача трани ўлчашда симоб (—80° дан 170° гача — этил спирта, —200° дан Қ20° гача — пентан, — 20° дан Қ300° гача — керосин) билан тўлдирилган Т.лар ишлатилади. Турмушда, тиббиёт ва метеорологияда суюкликли Т. қўлланилади.
Фан ва техникада —269° дан Қ1063° гача трани ўлчашда газли Т. қўлланилади. Бу Т. газ (паст траларда гелий, юқори траларда эса азот) билан тўлдирилган идиш, симобли аниқ манометр ва уларни уловчи капиллярдан иборат.
Бунда т-ра газнинг ҳажми ёки босими ўзгариши орқали аниқланади. Саноатда —60° дан Қ550° гача трани ўлчашда кўпинча манометрик Т.дан фойдаланилади. Бу Т. газ (азот), бут (хлорли этил) ёки суюклик (симоб) билан тўлдирилган баллон ҳамда капилляр ва пружинали манометрдан иборат герметик тизимдан иборат. т-ра ўзгариши билан тизимдаги босим ўзгаради, пружина деформацияланади, натижада мил шкала бўйлаб ҳаракатланади. Электр қаршилигининг трага боғлиқлигига асосланган каршилик Т.лари ва термоэлектр юритувчи кучнинг трага боғликдигига асосланган термопаралар ҳам фан ва техникада кенг қўлланилади. Бундай Тлар ёрдамида —200° дан Қ500° гача трани ўлчаш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.