Termoregulyatsiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 329-b. — ziyouz.com

Termoregulyatsiya (termo... va lot. regulo — boşqaraman) — odam va issiq qonli hayvonlar (quşlar va sut emizuvçilar) gavda trasining turğunligini ta'minlovçi fiziologik jarayon. Issiklik hosil bölişi (organizmda oksidlaniş jarayoni yuz berganda) tezligining va teri orqali issiklik çiqariş (terlaş va b.)ning özgarişi tufayli amalga oşadi. T. yordamida saqlanib turuvçi trada organizmda sodir böladigan moddalar va energiya almaşinuvi reaksiyalari uçun optimaddir. Odam va issiq qonli hayvonlar organizmida töxtovsiz ravişda issiklik hosil bölib, u taşqi muhitga çiqarib turiladi. Biror iş bajariş uçun tirik organizmda hamma vaqt energiya sarf böladi va ana şu iş (aniqroq qilib aytganda, uni ta'minlovçi kimyoviy reaksiyalar) oqibatida issiklik işlab çiqariladi. Muskullar, jigar va buyrak jadal işlaganda issiklik, ayniqsa, köp hosil böladi. Odam tinç turganda 70% issiklik içki a'zolar, 30% esa tinç holatda tolalari garçand kuçsiz bölsada, doimo qisqarib turadigan muskullar hisobiga işlab çiqariladi. Jismoniy mehnatda issiqlik hosil bölişi bir neça marta köpayadi va bu jarayonda muskullar hal qiluvçi ahamiyatga ega böladi. Organizmdan issiklik, asosan, teri orqali, kamroq darajada nafas, siydik va najas bilan ajralib çiqadi.

T. issikliq hosil bölişining kuçayişi (pasayişi) yoki issiqlikni beriş sur'atining özgarişi hisobiga amalga oşadi. Issiklik işlab çiqarilişi, asosan, muskullarning işlaşiga qarab özgaradi. Sovuq vaqtida bir joyda tinç turganda qaltiraş T.ga misol böla oladi. Bunda heç qanday iş bajarilmaganligi uçun butun energiya issiqlikka aylanadi. Kişi sovuqda qaltiraganda issiklik hosil bölişi 3 baravar köpayişi mumkin. Organizmdan issiklik nurlanişi, issiqlik ötişi (tevarakatrofdagi jismlarga tegilganda issiqlik berilişi), teri va öpkadan suvning buğlanişi va terlaş orqali issiqlik çiqadi.

Odamning normal hayot faoliyati bir neça gradus doirasida keçişi mumkin. Gavda xaroratining 36° dan past bölişi ham, 40—4G dan yuqori bölişi ham organizm uçun xatarlidir.

Issiqlik ğosil bölişi bilan uning ajratilişi urtasidagi zarur balans markaziy nerv sistemasi yordamida boşqarib turiladi.

T. markazlari gavda trasining doimiyligini saqlab turuvçi juda köp va murakkab jarayonlarning borişi hamda koordinatsiyasini ta'minlaydi. T. jarayonida markaziy nerv sistemasining nazoratida endokrin sistema katta rol öynaydi. Jumladan, kalqonsimon bez gormonlari moddalar almaşinuvining jadalligini, binobarin issiklik hosil bölişini kuçaytiradi, buyrak usti bezi gormonlari oksidlaniş jarayonlarini kuçaytiradi va teri tomirlarini qisqartirib, issiklik ajratilişini kamaytiradi.

Odam termoregulyator mexanizmlariga ongli ravişda yordam berib, ular işini osonlaştiriş maqsadida mavjud obhavoga moye keladigan kiyimboş tanlay oliş kerak. Bu hayotga endi kelgan, hali T. mexanizmlari takomillaşmagan bolalar uçun nihoyatda muhim. Bola organizmining haddan taşqari sovqotişi yoki qizib ketişi katta yoşdagi kişilarga ta'sir etmaydigan taşqi muhit tralarida ham sodir bölişi mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРМОРЕГУЛЯЦИЯ (термо... ва лот. regulo — бошқараман) — одам ва иссиқ қонли ҳайвонлар (қушлар ва сут эмизувчилар) гавда трасининг турғунлигини таъминловчи физиологик жараён. Иссиклик ҳосил бўлиши (организмда оксидланиш жараёни юз берганда) тезлигининг ва тери орқали иссиклик чиқариш (терлаш ва б.)нинг ўзгариши туфайли амалга ошади. Т. ёрдамида сақланиб турувчи трада организмда содир бўладиган моддалар ва энергия алмашинуви реакциялари учун оптимаддир. Одам ва иссиқ қонли ҳайвонлар организмида тўхтовсиз равишда иссиклик ҳосил бўлиб, у ташқи муҳитга чиқариб турилади. Бирор иш бажариш учун тирик организмда ҳамма вақт энергия сарф бўлади ва ана шу иш (аниқроқ қилиб айтганда, уни таъминловчи кимёвий реакциялар) оқибатида иссиклик ишлаб чиқарилади. Мускуллар, жигар ва буйрак жадал ишлаганда иссиклик, айниқса, кўп ҳосил бўлади. Одам тинч турганда 70% иссиклик ички аъзолар, 30% эса тинч ҳолатда толалари гарчанд кучсиз бўлсада, доимо қисқариб турадиган мускуллар ҳисобига ишлаб чиқарилади. Жисмоний меҳнатда иссиқлик ҳосил бўлиши бир неча марта кўпаяди ва бу жараёнда мускуллар ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Организмдан иссиклик, асосан, тери орқали, камроқ даражада нафас, сийдик ва нажас билан ажралиб чиқади.

Т. иссиклиқ ҳосил бўлишининг кучайиши (пасайиши) ёки иссиқликни бериш суръатининг ўзгариши ҳисобига амалга ошади. Иссиклик ишлаб чиқарилиши, асосан, мускулларнинг ишлашига қараб ўзгаради. Совуқ вақтида бир жойда тинч турганда қалтираш Т.га мисол бўла олади. Бунда ҳеч қандай иш бажарилмаганлиги учун бутун энергия иссиқликка айланади. Киши совуқда қалтираганда иссиклик ҳосил бўлиши 3 баравар кўпайиши мумкин. Организмдан иссиклик нурланиши, иссиқлик ўтиши (теваракатрофдаги жисмларга тегилганда иссиқлик берилиши), тери ва ўпкадан сувнинг буғланиши ва терлаш орқали иссиқлик чиқади.

Одамнинг нормал ҳаёт фаолияти бир неча градус доирасида кечиши мумкин. Гавда хароратининг 36° дан паст бўлиши ҳам, 40—4Г дан юқори бўлиши ҳам организм учун хатарлидир.

Иссиқлик ғосил бўлиши билан унинг ажратилиши уртасидаги зарур баланс марказий нерв системаси ёрдамида бошқариб турилади.

Т. марказлари гавда трасининг доимийлигини сақлаб турувчи жуда кўп ва мураккаб жараёнларнинг бориши ҳамда координациясини таъминлайди. Т. жараёнида марказий нерв системасининг назоратида эндокрин система катта роль ўйнайди. Жумладан, калқонсимон без гормонлари моддалар алмашинувининг жадаллигини, бинобарин иссиклик ҳосил бўлишини кучайтиради, буйрак усти бези гормонлари оксидланиш жараёнларини кучайтиради ва тери томирларини қисқартириб, иссиклик ажратилишини камайтиради.

Одам терморегулятор механизмларига онгли равишда ёрдам бериб, улар ишини осонлаштириш мақсадида мавжуд обҳавога мое келадиган кийимбош танлай олиш керак. Бу ҳаётга энди келган, ҳали Т. механизмлари такомиллашмаган болалар учун ниҳоятда муҳим. Бола организмининг ҳаддан ташқари совқотиши ёки қизиб кетиши катта ёшдаги кишиларга таъсир этмайдиган ташқи муҳит траларида ҳам содир бўлиши мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.