Termoyadro reaksiyalari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 332–333-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Termoyadro reaksiyalari - juda yuqori t-ralarda yengil atom yadrolarining özaro birikiş jarayoni. Vodorodning 2 izotopi H2 (deyteriy) va H3 (tritiy) 1 kg aralaşmasining özaro birikiş reaksiyasi .H2!,H3^2He4Q() n'Q17,5 MeV natijasida 801012 kal issiklik ajralib çiqadi. Bu 1 kg uran U235 yadrosining bölinişida ajralib çiqadigan energiyadan 4 marta yoki 10 mln. kg kumir beradigan issiklik mikdoriga tengdir.
Reaksiyaga kirişuvçi yadrolar bir-biriga Yu15 m masofaga yaqinlaşganda ular orasida yadro kuçlari tufayli özaro ta'sir yuzaga keladi. Yadrolarning bunday yaqin kelişiga ular orasida itariş kuçlari tösqinlik qiladi. Bu qarşilikni yengiş uçun yadrolar taxm. bir neça yuz mln. gradus traga moye katta tezlik bilan harakatlanişi kerak. Faqat ayrim T.r. natijasida yengil atom yadrosi bölinib bir neça yadrolarni hosil qilişi va juda köp mikdorda energiya ajralib çiqişi mumkin.
T.r. natijasida asosan, yadrolarning qöşilib bitta kattaroq yadroning hosil bölişi kuzatiladi. Yengil yadrolar ança past tralarda ham qöşilişi mumkin. Çunki zarralarning tezliklar böyiça taqsimoti tasodifiy bölgani tufayli, energiyasi örta qiymatdan ortiq bölgan biror miqdor yadrolar ğar doim böladi. Bundan taşqari, yadrolar tunnel effekt natijasida ham qöşilişi mumkin, bu hol juda muhimdir. Çunki tunnel effekt va b. kvant t-ra meyorini ança kamaytiradi. Şu sababli, ba'zi T.r. 107K tartibdagi tralardayoq yetarliça intensiv ravişda yuz beradi.
Ayniqsa, deyteriy va tritiy yadrolari sintezi uçun şaroit yaratiş qulay, çunki ular orasidagi reaksiya rezonans xarakterga ega (,H2 va ,H3 yadrolarining birikişi uçun 7G+2O1O6K yetarli). Ana şu moddalar vodorod bombasi (ya'ni termoyadro bombasi) zaryadini taşkil qiladi. Bunday T. r.ni amalga oşiriş uçun kerak böladigan trani kuçli lazerlar bilan plazmani bir vaqtda nurlantiriş yoki atom parçalanişi reaksiyasi natijasida hosil bölişi mumkin.
Atomvodorod bombasining portlaşi jarayonida ajralib çiqqan issiqlik miqsori 50 mln. t trotil quvvatidan yuqoridir. Ammo vodorod bombasidagi portlaş 1 mikrosekunddan kam vakt davom etadi va undagi T.r.ni boşqariş murakkab muammodir. T.r. borişini juda kiçik vaqt davomida boşqariş termoyadro reaktorlari yordamida amalga oşiriladi. «Ogra», «Alfa», «Tokamak» (Sobiq SSSR), «Zeta», «Skeptr» (Angliya), «Kolumbus», «Stellyator» (AQŞ) termoyadro reaktorlarining vakillaridir. Reaktor T.r. beruvçi yoqilği gazi bilan yuqori bosimlar ostida töldirilib, elektr razryadi yoki lazer nuri yordamida yoqilği plazmasi hosil qilinadi. Plazma trasini meyor darajasigaça kötariş, uni uşlaş va boşqariş T.r. hosil bölişda muhimdir. «Tokamak» reaktorida plazmani 70 mln. K gaça qizdiriş amalga oşirildi. Bu T. r.ni boşkariş mumkinligini isbotladi.
Boşqariladigan termoyadro reaksiyalarini amalga oşiriş uçun biror hajmda 108K tartibli t-ra ğosil qiliş va uni şu darajada sakĞtb turiş zarur. Bunday trada har qanday moddadan idiş devorlari buğlanib ketadi. T.r.ni hosil qiliş uçun kameradagi plazmaning trasi va katta ziçligini ma'lum vaqt saqlaş bilan birga plazmaning kamera içki devoriga ta'sirini keskin kamaytiriş muammosi mavjud. Şu sababli, reaksiya kamerasi kuçli magnit maydoni ta'sirida böladi va bu maydon plazmani kamera markaziga siqib boraveradi. Boşkariladigan termoyadro sintezini amalga oşiriş insoniyatga bitmastugalmas energiya manbaini bergan bölar edi. Şuning uçun, boşkariladigan T.r.ni amalga oşiriş borasida köp mamlakatlarda işlar olib borilmoqda.
Fc. Arsimoviç L.A., Upravlyayemiye termoyaderniye reaksii, M., 1963; Lukyanov S.Yu., Goryaçaya plazma i upravlyayemiy lazerniy sintez, M, 1975.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМОЯДРО РЕАКЦИЯЛАРИ - жуда юқори т-раларда енгил атом ядроларининг ўзаро бирикиш жараёни. Водороднинг 2 изотопи Н2 (дейтерий) ва Н3 (тритий) 1 кг аралашмасининг ўзаро бирикиш реакцияси .Н2!,H3^2He4Қ() n’Қ17,5 МэВ натижасида 801012 кал иссиклик ажралиб чиқади. Бу 1 кг уран U235 ядросининг бўлинишида ажралиб чиқадиган энергиядан 4 марта ёки 10 млн. кг кумир берадиган иссиклик микдорига тенгдир.
Реакцияга киришувчи ядролар бир-бирига Ю15 м масофага яқинлашганда улар орасида ядро кучлари туфайли ўзаро таъсир юзага келади. Ядроларнинг бундай яқин келишига улар орасида итариш кучлари тўсқинлик қилади. Бу қаршиликни енгиш учун ядролар тахм. бир неча юз млн. градус трага мое катта тезлик билан ҳаракатланиши керак. Фақат айрим Т.р. натижасида енгил атом ядроси бўлиниб бир неча ядроларни ҳосил қилиши ва жуда кўп микдорда энергия ажралиб чиқиши мумкин.
Т.р. натижасида асосан, ядроларнинг қўшилиб битта каттароқ ядронинг ҳосил бўлиши кузатилади. Енгил ядролар анча паст траларда ҳам қўшилиши мумкин. Чунки зарраларнинг тезликлар бўйича тақсимоти тасодифий бўлгани туфайли, энергияси ўрта қийматдан ортиқ бўлган бирор миқдор ядролар ғар доим бўлади. Бундан ташқари, ядролар туннель эффект натижасида ҳам қўшилиши мумкин, бу ҳол жуда муҳимдир. Чунки туннель эффект ва б. квант т-ра меъёрини анча камайтиради. Шу сабабли, баъзи Т.р. 107К тартибдаги тралардаёқ етарлича интенсив равишда юз беради.
Айниқса, дейтерий ва тритий ядролари синтези учун шароит яратиш қулай, чунки улар орасидаги реакция резонанс характерга эга (,Н2 ва ,Н3 ядроларининг бирикиши учун 7Г+2О1О6К етарли). Ана шу моддалар водород бомбаси (яъни термоядро бомбаси) зарядини ташкил қилади. Бундай Т. р.ни амалга ошириш учун керак бўладиган трани кучли лазерлар билан плазмани бир вақтда нурлантириш ёки атом парчаланиши реакцияси натижасида ҳосил бўлиши мумкин.
Атомводород бомбасининг портлаши жараёнида ажралиб чиққан иссиқлик миқцори 50 млн. т тротил қувватидан юқоридир. Аммо водород бомбасидаги портлаш 1 микросекунддан кам вакт давом этади ва ундаги Т.р.ни бошқариш мураккаб муаммодир. Т.р. боришини жуда кичик вақт давомида бошқариш термоядро реакторлари ёрдамида амалга оширилади. «Огра», «Альфа», «Токамак» (Собиқ СССР), «Зета», «Скептр» (Англия), «Колумбус», «Стеллятор» (АҚШ) термоядро реакторларининг вакилларидир. Реактор Т.р. берувчи ёқилғи гази билан юқори босимлар остида тўлдирилиб, электр разряди ёки лазер нури ёрдамида ёқилғи плазмаси ҳосил қилинади. Плазма трасини меъёр даражасигача кўтариш, уни ушлаш ва бошқариш Т.р. ҳосил бўлишда муҳимдир. «Токамак» реакторида плазмани 70 млн. К гача қиздириш амалга оширилди. Бу Т. р.ни бошкариш мумкинлигини исботлади.
Бошқариладиган термоядро реакцияларини амалга ошириш учун бирор ҳажмда 108К тартибли т-ра ғосил қилиш ва уни шу даражада сакҒтб туриш зарур. Бундай трада ҳар қандай моддадан идиш деворлари буғланиб кетади. Т.р.ни ҳосил қилиш учун камерадаги плазманинг траси ва катта зичлигини маълум вақт сақлаш билан бирга плазманинг камера ички деворига таъсирини кескин камайтириш муаммоси мавжуд. Шу сабабли, реакция камераси кучли магнит майдони таъсирида бўлади ва бу майдон плазмани камера марказига сиқиб бораверади. Бошкариладиган термоядро синтезини амалга ошириш инсониятга битмастугалмас энергия манбаини берган бўлар эди. Шунинг учун, бошкариладиган Т.р.ни амалга ошириш борасида кўп мамлакатларда ишлар олиб борилмоқда.
Fc. Арцимович Л.А., Управляемые термоядерные реакции, М., 1963; Лукьянов С.Ю., Горячая плазма и управляемый лазерный синтез, М, 1975.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.