Terpenlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 334–335-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Terpenlar — tabiatda keng tarqalgan töyinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi (C5H8)l yaq2, 3, 4 va h. k. bölişi mumkin. Barça T., odatda, izoprenning polimerizatsiyalanişidan X.OSIL bölgan mahsulotlar deb qaraladi. T. molekuladagi izopren böğimlariga qarab, quyidagi qatorlarga bölinadi: xususiy mono T. (pq2) (köpinça T. deganda faqat şu birikmalar tuşuniladi); seskviterpenlar (yaq3); diterpenlar (yq4) (diterpenlar hosilalariga smola kislotalari mansub); triterpenlar (yaq6) (bunga sterin va gormonlar kiradi); politerpenlar (p bir neça yuzdan önlab minggaça) (tabiiy kauçuk, guttaperça kiradi).
T.ning har bir qatori, öz navbatida, quyidagi guruhlarga bölinadi: 1) alifatik yoki atsiklik T. — uglerod atomlari oçiq zanjirli birikmalar. Bu guruhning xususiy T.i (S|0N|6) 3 ta qöş boğlidir (mirsen, otsimen); 2) karbotsiklik T. Bu birikmalarda bir yoki bir neça uglerod atomi halqasi böladi. Halqalar soniga qarab, T. quyidagilarga bölinadi: a) 1 ta olti a'zoli halqali monotsiklik T. Bu guruhning xususiy T.i 2 ta qöş boğlidir (limonen, terpinenlar, terpinolen); b) 2 halqali bitsiklik T. Bu guruh T.i (SYUN|6) 1 ta qöş boğlidir (pinenlar, kamfen); v) 3 ta uglerod atomi halqasi bölgan tritsiklik T. Bu guruh T.i (C10H|6)da qöş boğlar bölmaydi; g) diterpenlar, triterpenlar va politerpenlarda 3 tadan ortiq halqa bölişi mumkin. T. hosilalari funksional guruhlari tavsifiga qarab, spirtlar, aldegidlar, ketonlar, oksidlar, gidroksidlar, peroksidlar, kislotalar va h.k. ga bölinadi.
Monoterpenlar ziçligi 1000 kg/m3 gaça, qaynaş trasi 150—190°, seskviterpenlarniki 230—300°, diterpenlarniki 300°dan yuqori. T. — xuşböy; suvda erimaydi, organik eritmalarda yaxşi eriydi.
T. va uning hosilalari gullar, mevalar, ösimlik bargidan olinadigan efir moylarining tarkibiy qismidir. T. ösimliklardan buğlatib, quruq haydab, ekstraksiyalab olinadi. Kimyo, atirupa, farmatsevtika, lokböyoq, qoğoz, sovun sanoatida keng qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРПЕНЛАР — табиатда кенг тарқалган тўйинмаган углеводородлар, умумий формуласи (С5Н8)л яқ2, 3, 4 ва ҳ. к. бўлиши мумкин. Барча Т., одатда, изопреннинг полимеризацияланишидан Х.ОСИЛ бўлган маҳсулотлар деб қаралади. Т. молекуладаги изопрен бўғимларига қараб, қуйидаги қаторларга бўлинади: хусусий моно Т. (пқ2) (кўпинча Т. деганда фақат шу бирикмалар тушунилади); сесквитерпенлар (яқ3); дитерпенлар (йқ4) (дитерпенлар ҳосилаларига смола кислоталари мансуб); тритерпенлар (яқ6) (бунга стерин ва гормонлар киради); политерпенлар (п бир неча юздан ўнлаб минггача) (табиий каучук, гуттаперча киради).
Т.нинг ҳар бир қатори, ўз навбатида, қуйидаги гуруҳларга бўлинади: 1) алифатик ёки ациклик Т. — углерод атомлари очиқ занжирли бирикмалар. Бу гуруҳнинг хусусий Т.и (С|0Н|6) 3 та қўш боғлидир (мирцен, оцимен); 2) карбоциклик Т. Бу бирикмаларда бир ёки бир неча углерод атоми ҳалқаси бўлади. Ҳалқалар сонига қараб, Т. қуйидагиларга бўлинади: а) 1 та олти аъзоли ҳалқали моноциклик Т. Бу гуруҳнинг хусусий Т.и 2 та қўш боғлидир (лимонен, терпиненлар, терпинолен); б) 2 ҳалқали бициклик Т. Бу гуруҳ Т.и (СЮН|6) 1 та қўш боғлидир (пиненлар, камфен); в) 3 та углерод атоми ҳалқаси бўлган трициклик Т. Бу гуруҳ Т.и (С10Н|6)да қўш боғлар бўлмайди; г) дитерпенлар, тритерпенлар ва политерпенларда 3 тадан ортиқ ҳалқа бўлиши мумкин. Т. ҳосилалари функционал гуруҳлари тавсифига қараб, спиртлар, альдегидлар, кетонлар, оксидлар, гидроксидлар, пероксидлар, кислоталар ва ҳ.к. га бўлинади.
Монотерпенлар зичлиги 1000 кг/м3 гача, қайнаш траси 150—190°, сесквитерпенларники 230—300°, дитерпенларники 300°дан юқори. Т. — хушбўй; сувда эримайди, органик эритмаларда яхши эрийди.
Т. ва унинг ҳосилалари гуллар, мевалар, ўсимлик баргидан олинадиган эфир мойларининг таркибий қисмидир. Т. ўсимликлардан буғлатиб, қуруқ ҳайдаб, экстракциялаб олинади. Кимё, атирупа, фармацевтика, локбўёқ, қоғоз, совун саноатида кенг қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.