Terrorizm

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 336–337-b. — ziyouz.com

Terrorizm (lot. terror — qörqinç, dahşat) — siyosiy raqiblarni, muxoliflarni yöqotiş yoki qörqitiş, aholi örtasida vahima va tartibsizliklar keltirib çiqariş maqsadidagi zöravonlik harakatlari (ta'qib qiliş, buziş, garovga oliş, qotillik, portlatiş va b.). T. yakka tartibdagi va guruhli T. (mas., ekstremistik siyosiy tödalarning harakatlari kabi) toifalarga bölinadi. Siyosatşunoslikda davlat T.i tuşunçasi ğam qöllanadi (diktatorlik va totalitar rejimlarning repressiyalari). T. örta asrlardan boşlab barça mintaqa va mamlakatlarda uçrab turgan. Lekin ötgan asrning oxirlaridan uning yangi körinişlari vujudga keldi (çet el davlatlari va hukumatlari rahbarlarini, ularning diplomatik vakillarini öldiriş yoki öğirlaş, elçixonalar, missiyalar, xalqaro taşkilotlarning binolarini portlatiş, aeroportlar va vokzallarda portlaşlar sodir etiş, qavo kemalarini olib qoçiş, odamlarni garovga oliş va h.k.). Xalqaro terrorizm keng tarqalib, T. oşkora siyosiy tus ola boşladi. Terrorçilar ayrim mamlakatlar hukumati va unga yaqin tuzilmalardan madad oladigan hollar yuzaga keldi. Ular tomonidan sodir etilayotgan jinoyatlarning ijtimoiy xavflilik darajasi ortdi. Terrorçilar qöliga yadroviy, kimyoviy, biologik qurol tuşib qolişi xavfi kuçaydi, elektron terrorçilik paydo böldi. Köp hollarda T. diniy ekstremizm, narkobiznes, separatizm bilan boğlikdigi, çatişib ketişi kuzatila boşladi.

T.ga qarşi kuraşni kuçaytiriş böyiça aksariyat mamlakatlarda köp tomonlama konvensiyalar va qonun aktlari qabul kilindi. Jumladan, Özbekiston Respublikasida «Terrorizmga qarşi kuraş töğrisida» maxsus qonun qabul qilindi (2000 y. 15 dek.). Uşbu qonunda T. — siyosiy, diniy, mafkuraviy va b. maqsadlarga erişiş uçun şaxsning hayoti, soğliğiga xavf tuğdiruvçi, molmulk va b. obyektlarning yöq qilinişi (şikastlantirilişi) xavfini keltirib çiqaruvçi hamda davlatni, xalqaro taşkilotni, jismoniy yoki yuridik şaxsni bironbir harakatlar sodir etişga yoki sodir etişdan tiyilişga majbur qilişga, xalqaro munosabatlarni murakkablaştirişga, davlatning suverenitetini, hududiy yaxlitligini buzişga, xavfsizligiga putur yetkazişga, qurolli mojarolar çiqarişni közlab iğvogarliklar qilişga, aholini qörqitişga, ijtimoiysiyosiy vaziyatni beqarorlaştirişga qaratilgan, Özbekiston Respublikasining JKda javobgarlik nazarda tutilgan zörlik, zörlik işlatiş bilan qörqitiş yoki boşqa jinoiy qilmişlar deb ta'riflanadi. Qonunda davlat organlarining T.ga qarşi kuraş sohasidagi vakolatlari, terrorçilikka qarşi operatsiyaning ötkazilişi, terrorçilik harakati oqibatida yetkazilgan zararni qoplaş va jabrlangan şaxslarning ijtimoiy reabilitatsiyasi kabi masalalar huquqiy asoslab berilgan. Özbekiston Respublikasining JKga köra, terrorçilik harakatlarini tayyorlaş va sodir etiş, bunday faoliyatda iştirok etayotgan şaxslarga bevosita yoki bilvosita har qanday mablağvositalar va resurelar beriş yoki yiğişga, boşqa xşmatlar körsatişga qaratilgan harakat 8 y.dan 10 y.gaça ozodlikdan maxrum qiliş bilan jazolanadi. Terrorçilik harakati odam ölişiga, boşqa oğir oqibatlarning kelib çiqişiga sabab bölsa, 15 y.dan 20 y.gaça ozodlikdan maxrum qiliş yoki ölim jazosi belgilanadi.

T.ni tayyorlaşda iştirok etgan şaxs, agar u hokimiyat organlariga öz vaqtida xabar beriş yoki boşqa usul bilan oğir oqibatlar yuzaga kelişining hamda terrorçilar maqsadlari amalga oşirilişining oldini olişga faol kömaklaşgan bölsa, başarti bu şaxsning xarakatlarida jinoyatning boşqa tarkibi bölmasa, jinoiy javobgarlikdan ozod etiladi.

Ad.: Karimov I. A., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Karimov I. A., Terrorizm xavfi töğrisida, T., 2001; Karimov I., Vatanimizning tinçligi va xavfeizligi öz kuçqudragimizga, xalqimizning hamjihatligi va bukilmas irodasiga boğliq. T., 2004; Rajabova M, Diniy ekstremizm va terrorizmga qarşi kuraş muammolari, T., 2003.

Mirzayusuf Rustamboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРРОРИЗМ (лот. terror — қўрқинч, даҳшат) — сиёсий рақибларни, мухолифларни йўқотиш ёки қўрқитиш, аҳоли ўртасида ваҳима ва тартибсизликлар келтириб чиқариш мақсадидаги зўравонлик ҳаракатлари (таъқиб қилиш, бузиш, гаровга олиш, қотиллик, портлатиш ва б.). Т. якка тартибдаги ва гуруҳли Т. (мас., экстремистик сиёсий тўдаларнинг ҳаракатлари каби) тоифаларга бўлинади. Сиёсатшуносликда давлат Т.и тушунчаси ғам қўлланади (диктаторлик ва тоталитар режимларнинг репрессиялари). Т. ўрта асрлардан бошлаб барча минтақа ва мамлакатларда учраб турган. Лекин ўтган асрнинг охирларидан унинг янги кўринишлари вужудга келди (чет эл давлатлари ва ҳукуматлари раҳбарларини, уларнинг дипломатик вакилларини ўлдириш ёки ўғирлаш, элчихоналар, миссиялар, халқаро ташкилотларнинг биноларини портлатиш, аэропортлар ва вокзалларда портлашлар содир этиш, қаво кемаларини олиб қочиш, одамларни гаровга олиш ва ҳ.к.). Халқаро терроризм кенг тарқалиб, Т. ошкора сиёсий тус ола бошлади. Террорчилар айрим мамлакатлар ҳукумати ва унга яқин тузилмалардан мадад оладиган ҳоллар юзага келди. Улар томонидан содир этилаётган жиноятларнинг ижтимоий хавфлилик даражаси ортди. Террорчилар қўлига ядровий, кимёвий, биологик қурол тушиб қолиши хавфи кучайди, электрон террорчилик пайдо бўлди. Кўп ҳолларда Т. диний экстремизм, наркобизнес, сепаратизм билан боғликдиги, чатишиб кетиши кузатила бошлади.

Т.га қарши курашни кучайтириш бўйича аксарият мамлакатларда кўп томонлама конвенциялар ва қонун актлари қабул килинди. Жумладан, Ўзбекистон Республикасида «Терроризмга қарши кураш тўғрисида» махсус қонун қабул қилинди (2000 й. 15 дек.). Ушбу қонунда Т. — сиёсий, диний, мафкуравий ва б. мақсадларга эришиш учун шахснинг ҳаёти, соғлиғига хавф туғдирувчи, молмулк ва б. объектларнинг йўқ қилиниши (шикастлантирилиши) хавфини келтириб чиқарувчи ҳамда давлатни, халқаро ташкилотни, жисмоний ёки юридик шахсни биронбир ҳаракатлар содир этишга ёки содир этишдан тийилишга мажбур қилишга, халқаро муносабатларни мураккаблаштиришга, давлатнинг суверенитетини, ҳудудий яхлитлигини бузишга, хавфсизлигига путур етказишга, қуролли можаролар чиқаришни кўзлаб иғвогарликлар қилишга, аҳолини қўрқитишга, ижтимоийсиёсий вазиятни беқарорлаштиришга қаратилган, Ўзбекистон Республикасининг ЖКда жавобгарлик назарда тутилган зўрлик, зўрлик ишлатиш билан қўрқитиш ёки бошқа жиноий қилмишлар деб таърифланади. Қонунда давлат органларининг Т.га қарши кураш соҳасидаги ваколатлари, террорчиликка қарши операциянинг ўтказилиши, террорчилик ҳаракати оқибатида етказилган зарарни қоплаш ва жабрланган шахсларнинг ижтимоий реабилитацияси каби масалалар ҳуқуқий асослаб берилган. Ўзбекистон Республикасининг ЖКга кўра, террорчилик ҳаракатларини тайёрлаш ва содир этиш, бундай фаолиятда иштирок этаётган шахсларга бевосита ёки билвосита ҳар қандай маблағвоситалар ва ресурелар бериш ёки йиғишга, бошқа хшматлар кўрсатишга қаратилган ҳаракат 8 й.дан 10 й.гача озодликдан махрум қилиш билан жазоланади. Террорчилик ҳаракати одам ўлишига, бошқа оғир оқибатларнинг келиб чиқишига сабаб бўлса, 15 й.дан 20 й.гача озодликдан махрум қилиш ёки ўлим жазоси белгиланади.

Т.ни тайёрлашда иштирок этган шахс, агар у ҳокимият органларига ўз вақтида хабар бериш ёки бошқа усул билан оғир оқибатлар юзага келишининг ҳамда террорчилар мақсадлари амалга оширилишининг олдини олишга фаол кўмаклашган бўлса, башарти бу шахснинг харакатларида жиноятнинг бошқа таркиби бўлмаса, жиноий жавобгарликдан озод этилади.

Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Каримов И. А., Терроризм хавфи тўғрисида, Т., 2001; Каримов И., Ватанимизнинг тинчлиги ва хавфеизлиги ўз кучқудрагимизга, халқимизнинг ҳамжиҳатлиги ва букилмас иродасига боғлиқ. Т., 2004; Ражабова М, Диний экстремизм ва терроризмга қарши кураш муаммолари, Т., 2003.

Мирзаюсуф Рустамбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.