Testlaştiriş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 339–340-b. — ziyouz.com

Testlaştiriş - testlar yordamida bilim va könikmalarni tekşiriş usuli. T. insoniyat tarixidagi eng qad. hodisalardan biri hisoblanadi. Qad. Xitoyda fuqarolik xizmatiga kiruvçi amaldorlar şu usuldan ötkazilgan. Ilk bor «akliy test» atamasi 1890 y. amerikalik psixolog Jeyms Makkin Kattel maqolasida qöllanilgan bölib, unda kollej öquvçilarining intellektual darajasini aniqlaş uçun ğar yili qöllaniladigan turkum testlar tavsiflangan. Fransuz psixologi A. Bine ham öz tadqiqotlarini akliy salohiyatni aniklaş usullariga bağişladi. Niderlandiya, AQŞ, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Daniya, Fransiya, Isroil, Finlyandiya, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya va b. rivojlangan davlatlar T. bobida yetakçi hisoblanadi. Mazkur röyxatdan aholisining hayot tarzi yuqori bölgan mamlakatlarning joy olişi tasodifiy emas. Bu yerda T. qöllanişi ta'lim sifatiga ta'sir etişi boşqaruv sifati bilan boğliq bölsa, sifatli boşqaruv, öz navbatida, aholi turmuş darajasining sifatini oşirişga zamin yaratadi.

T. 1898 y. AQŞda bir neçta oliy öquv yurtiga kirişda sinab körilib, abituriyentlar uçun örta maktab dasturlari asosida yagona T. tizimini yaratiş zarurligi haqidagi xulosaga kelindi. 1900 y. ayrim xususiy taşkilot va untlar taşabbusi bilan kollejlarga qabul qiliş böyiça imtihon kengaşi, 1947 y. dek.da esa ta'limni rivojlantiriş böyiça Karnegi jamğarmasi hamda kollejlarga qabul qiliş böyiça imtiqon kengaşi tomonidan pedagogik T. xizmati taşkil qilindi.

Özbekistonda oliy öquv yurtlariga kirişdagi T. usuli Özbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni va ÖzR Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 1992 y. da joriy qilindi. Bu farmon ta'limni tubdan isloh qiliş va demokratlaştiriş jarayonini boşlab berdi, oliy öquv yurtlariga qobiliyatli yoşlarni tanlab olişda ijtimoiy adolatni ta'minladi. Özbekiston T. tizimi xorijiy mamlakatlarning ilğor tajribasini öziga singdirib, milliy an'ana va mintaqaviy öziga xosliklarni hisobga olgan holda rivojlanib bordi. Ilğor mamlakatlardagi T.ning 1 va 2 variantli modellari hamda universal savollar kitobçasi bilan boğlangan T. tizimi Özbekistonda yanada rivojlantirildi. Şuningdek, yuqori darajada maxfiylikni muhofaza qiliş, yoşlarning bilim va akliy darajasini baholaşda muvofiqlik hamda aniklikni ta'minlaş uçun 1996 y. T.ning köp variantli tizimi işlab çiqilib joriy etildi. Davlat test markazining köp variantli texnologiyasi hamda yaxlitlaşgan avtomatlaştiriş tizimining dasturlari ÖzR davlat patent idorasi tomonidan berilgan 30 dan ortiq mualliflik guvohnomalari bilan qimoyalangan. Köp variantli T. natijalarining taxlili öquv fanlarini özlaştiriş darajasi, uning bölimlari böyiça olingan bilimlarning çuqur va mustahkamligini izçil kuzatişga, ta'lim jarayonini tubdan takomillaştiriş istiqbollarini belgilaşga imkon yaratadi, yangi pedagogik texnologiya, darelik va öquv qöllanmalarini yaratiş böyiça ilmiy asoslangan tavsiyalar beradi. T.ning köp variantlilik texnologiyasi, testologiyaning ilmiy asoslarini tadqiq qiliş, T. natijalarini didaktik asosda taxlil etiş, şuningdek, T. ning turli tarmoklarda qöllanilişi böyiça 1996 y .dan buyen 18 kitob naşr etildi.

Muhsin Muhiddinov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕСТЛАШТИРИШ - тестлар ёрдамида билим ва кўникмаларни текшириш усули. Т. инсоният тарихидаги энг қад. ҳодисалардан бири ҳисобланади. Қад. Хитойда фуқаролик хизматига кирувчи амалдорлар шу усулдан ўтказилган. Илк бор «аклий тест» атамаси 1890 й. америкалик психолог Жеймс Маккин Каттел мақоласида қўлланилган бўлиб, унда коллеж ўқувчиларининг интеллектуал даражасини аниқлаш учун ғар йили қўлланиладиган туркум тестлар тавсифланган. Француз психологи А. Бине ҳам ўз тадқиқотларини аклий салоҳиятни аниклаш усулларига бағишлади. Нидерландия, АҚШ, Буюк Британия, Япония, Дания, Франция, Исроил, Финляндия, Канада, Австралия, Янги Зеландия ва б. ривожланган давлатлар Т. бобида етакчи ҳисобланади. Мазкур рўйхатдан аҳолисининг ҳаёт тарзи юқори бўлган мамлакатларнинг жой олиши тасодифий эмас. Бу ерда Т. қўлланиши таълим сифатига таъсир этиши бошқарув сифати билан боғлиқ бўлса, сифатли бошқарув, ўз навбатида, аҳоли турмуш даражасининг сифатини оширишга замин яратади.

Т. 1898 й. АҚШда бир нечта олий ўқув юртига киришда синаб кўрилиб, абитуриентлар учун ўрта мактаб дастурлари асосида ягона Т. тизимини яратиш зарурлиги ҳақидаги хулосага келинди. 1900 й. айрим хусусий ташкилот ва унтлар ташаббуси билан коллежларга қабул қилиш бўйича имтиҳон кенгаши, 1947 й. дек.да эса таълимни ривожлантириш бўйича Карнеги жамғармаси ҳамда коллежларга қабул қилиш бўйича имтиқон кенгаши томонидан педагогик Т. хизмати ташкил қилинди.

Ўзбекистонда олий ўқув юртларига киришдаги Т. усули Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармони ва ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан 1992 й. да жорий қилинди. Бу фармон таълимни тубдан ислоҳ қилиш ва демократлаштириш жараёнини бошлаб берди, олий ўқув юртларига қобилиятли ёшларни танлаб олишда ижтимоий адолатни таъминлади. Ўзбекистон Т. тизими хорижий мамлакатларнинг илғор тажрибасини ўзига сингдириб, миллий анъана ва минтақавий ўзига хосликларни ҳисобга олган ҳолда ривожланиб борди. Илғор мамлакатлардаги Т.нинг 1 ва 2 вариантли моделлари ҳамда универсал саволлар китобчаси билан боғланган Т. тизими Ўзбекистонда янада ривожлантирилди. Шунингдек, юқори даражада махфийликни муҳофаза қилиш, ёшларнинг билим ва аклий даражасини баҳолашда мувофиқлик ҳамда аникликни таъминлаш учун 1996 й. Т.нинг кўп вариантли тизими ишлаб чиқилиб жорий этилди. Давлат тест марказининг кўп вариантли технологияси ҳамда яхлитлашган автоматлаштириш тизимининг дастурлари ЎзР давлат патент идораси томонидан берилган 30 дан ортиқ муаллифлик гувоҳномалари билан қимояланган. Кўп вариантли Т. натижаларининг тахлили ўқув фанларини ўзлаштириш даражаси, унинг бўлимлари бўйича олинган билимларнинг чуқур ва мустаҳкамлигини изчил кузатишга, таълим жараёнини тубдан такомиллаштириш истиқболларини белгилашга имкон яратади, янги педагогик технология, дарелик ва ўқув қўлланмаларини яратиш бўйича илмий асосланган тавсиялар беради. Т.нинг кўп вариантлилик технологияси, тестологиянинг илмий асосларини тадқиқ қилиш, Т. натижаларини дидактик асосда тахлил этиш, шунингдек, Т. нинг турли тармокларда қўлланилиши бўйича 1996 й .дан буен 18 китоб нашр этилди.

Муҳсин Муҳиддинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.