Texnetsiy

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 342–343-b. — ziyouz.com

Texnetsiy (yun. technetos — sun'iy, lot. Technetium), Tc — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 43, at. m. 97,9072. T. ning 20 ta radioaktiv izotopi ma'lum. T. ni 1937 y. da E. Segre bilan italyan kimyogari K. Perrye molibden yadrolarini deytronlar bilan bombardimon qilib olişga muvaffaq bölgan. Hoz. T. yadro reaktorlarda uranning yemiriliş mahsulotlaridan ajratib olinadi. T.ning eng barqaror izotopi —»Ts (T1/2q2,12105 y).

Metall holdagi T. jigarrang, uning sirti nam xavoda xiralaşadi. Suyuqlaniş trasi 2140°. Ziçligi 11,5 g/sm3. T. — paramagnit, kimyoviy xossalari jihatidan köproq reniyga, bir oz marganetsga öxşaydi. Birikmalarda valentligi 0 dan 7 gaça (Q2, Q3, Q6, Q7). T. suvda va suyultirilgan xlorid kislotada erimaydi, vodorod peroksid bilan ammoniy gidroksid aralaşmasida erimasligi jiqatidan reniydan farq qiladi. Zar suvida va nitrat kislotada erib, eritmada pertexnat ionlar (TsO4~) hosil qiladi. T., asosan, atom sanoati çiqindilaridan olinadi. Metall T. NH4Tc04, TcO2, Tc2S7 ni 600—1000° da vodorod bilan qaytarib olinadi. Pertexnatlar korroziya ingibitorlaridir. T.ning TsO2, TsO3 oksidi xam ma'lum. T. 400° da ftor bilan geksaftorid TsĞ6, xlor bilan geksaxlorid TsS16 hosil qiladi. T.ning TsO3X, TsOX3 (X — galogen) tarkibli rangli birikmalari, Tc2S7 tarkibli sulfidi, TsS tarkibli karbidi va b. birikmalari, mas., TsS14, TsS12, Ts(CO)4X2, Ts (SO)5X, (C5H5)2Ts2 ham ma'lum.

T. korroziyaga bardoşli modda bölganligi uçun reaktorsozlik va aniq asbobsozlik işlarida konstruksion material sifatida, suyukdaniş trasi yuqori bölganligi uçun yuqori trali termoelementlarda işlatiladi. «Ts yemirilganida unurlar hosil bölmaydi. Şunga asoslanib, undan radiometriya va dozimetriyada fS standart sifatida foydalaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕХНЕЦИЙ (юн. technetos — сунъий, лот. Technetium), Tc — Менделеев даврий системасининг VII гуруҳига мансуб радиоактив кимёвий элемент. Тартиб рақами 43, ат. м. 97,9072. Т. нинг 20 та радиоактив изотопи маълум. Т. ни 1937 й. да Э. Сегре билан итальян кимёгари К. Перрье молибден ядроларини дейтронлар билан бомбардимон қилиб олишга муваффақ бўлган. Ҳоз. Т. ядро реакторларда ураннинг емирилиш маҳсулотларидан ажратиб олинади. Т.нинг энг барқарор изотопи —»Тс (Т1/2қ2,12105 й).

Металл ҳолдаги Т. жигарранг, унинг сирти нам хавода хиралашади. Суюқланиш траси 2140°. Зичлиги 11,5 г/см3. Т. — парамагнит, кимёвий хоссалари жиҳатидан кўпроқ ренийга, бир оз марганецга ўхшайди. Бирикмаларда валентлиги 0 дан 7 гача (Қ2, Қ3, Қ6, Қ7). Т. сувда ва суюлтирилган хлорид кислотада эримайди, водород пероксид билан аммоний гидроксид аралашмасида эримаслиги жиқатидан ренийдан фарқ қилади. Зар сувида ва нитрат кислотада эриб, эритмада пертехнат ионлар (ТсО4~) ҳосил қилади. Т., асосан, атом саноати чиқиндиларидан олинади. Металл Т. NH4Tc04, TcO2, Tc2S7 ни 600—1000° да водород билан қайтариб олинади. Пертехнатлар коррозия ингибиторларидир. Т.нинг ТсО2, ТсО3 оксиди хам маълум. Т. 400° да фтор билан гексафторид ТсҒ6, хлор билан гексахлорид ТсС16 ҳосил қилади. Т.нинг ТсО3Х, ТсОХ3 (X — галоген) таркибли рангли бирикмалари, Tc2S7 таркибли сульфиди, ТсС таркибли карбиди ва б. бирикмалари, мас., ТсС14, ТсС12, Тс(СО)4Х2, Тс (СО)5Х, (С5Н5)2Тс2 ҳам маълум.

Т. коррозияга бардошли модда бўлганлиги учун реакторсозлик ва аниқ асбобсозлик ишларида конструкцион материал сифатида, суюкданиш траси юқори бўлганлиги учун юқори трали термоэлементларда ишлатилади. «Тс емирилганида унурлар ҳосил бўлмайди. Шунга асосланиб, ундан радиометрия ва дозиметрияда fS стандарт сифатида фойдаланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.