Teylorizm
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 216-b. — ziyouz.com
Teylorizm — işlab çiqarişni boşqariş, mehnatni taşkil etiş va moddiy rağbatlantiriş hamda biznes samaradorligi nazariyasi; amerika menejment nazariyasining bir yönalişi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida AQŞ muhandisi va olimi F.U. Teylor (1856— 1915) tomonidan işlab çiqilgan. Teylor mehnatni ratsional taşkil etiş qonuniyatlariga asoslangan qat'iy ilmiy bilimlar tizimini taklif etdi. Uning taşkiliy unsurlari: tannarxni hisoblaşning matematik usuli; mehnatga haq tölaşning tabaqalaşgan tizimi; vaqtni va mehnat harakatlarini örganiş usuli (xronometraj); mehnat jarayonini qismlarga böliş va ratsionalizatsiyalaş; funksinal ma'muriyat; instruksion kartoçkalar va b. (keyinçalik ular amerikaça «ilmiy menejment» tarkibiga kirdi). Teylorning fikriça, işlab çiqariş.ning samaradorligini oşirişga faqatgina mehnat jarayonini, usullarini, asboblarini standart laştirib erişiş mumkin. Işçilar öz vazifalarini mutlaqo mexanik tarzda bajarişlari lozim, işlab çiqariş. boşqaruvi esa yetarli bilim va malakaga ega bölgan taşabbuskor ma'muriyat tomonidan amalga oşirilişi kerak. Teylor moddiy manfaatdorlik tamoyilini öz nazariyasiga asos qilib oldi, ya'ni iş haqi yordamida işçi mehnatini maksimal ravişda intensivlaştiriş mumkin, degan fikrni olğa surdi. Teylor ijtimoiyfalsafiy konsepsiyasining markaziy tamoyiliga köra iş haqi oxiroqibat işçining işlab çiqariş. ga qöşgan hissasiga moye bölişi hamda işlab çiqariş.ni kengaytirişga olib kelişi lozim. Öz konsepsiyasini işlab çiqariş.da Teylor tadqiqot ötkazişning aniq usullari — intervyu, anketa, kuzatiş usullaridan foydalandi.
T. asosida 4 ta ilmiy tamoyil (boşqaruv qonunlari) yotadi: eski, öta amaliy iş uslubini, mehnat faoliyatining har bir alohida turini ilmiy boşqaruv uslubiga almaştiriş; işçi va menejerlarni ilmiy mezonlar asosida professional tanlaş; mehnat jarayonini ilmiy taşkil etiş masalalari böyiça ma'muriyatning işçilar bilan hamkorligi; işçilar va menejerlar örtasida mas'uliyatning tekis va adolatli taqsimlanişi.
T. tamoyillari dastlab AQŞda, söngra Buyuk Britaniyada mehnatni taşkil etiş tarzida amaliyotga joriy qilingan. T. keyinçalik amerikaça menejment falsafasining asosiy manbalaridan biriga aylandi.
Ad.: Teylor F.U., Nauçnaya organizatsiya truda, 2 izd., M., 1925; Uoll N., Markuze Ya.,Laynz D., Martin B., Ekonomika i biznes, per. s angl. M., 1999.
Farhod Akbarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕЙЛОРИЗМ — ишлаб чиқаришни бошқариш, меҳнатни ташкил этиш ва моддий рағбатлантириш ҳамда бизнес самарадорлиги назарияси; америка менежмент назариясининг бир йўналиши. 19-а. охири — 20-а. бошларида АҚШ муҳандиси ва олими Ф.У. Тейлор (1856— 1915) томонидан ишлаб чиқилган. Тейлор меҳнатни рационал ташкил этиш қонуниятларига асосланган қатъий илмий билимлар тизимини таклиф этди. Унинг ташкилий унсурлари: таннархни ҳисоблашнинг математик усули; меҳнатга ҳақ тўлашнинг табақалашган тизими; вақтни ва меҳнат ҳаракатларини ўрганиш усули (хронометраж); меҳнат жараёнини қисмларга бўлиш ва рационализациялаш; функцинал маъмурият; инструкцион карточкалар ва б. (кейинчалик улар америкача «илмий менежмент» таркибига кирди). Тейлорнинг фикрича, ишлаб чиқариш.нинг самарадорлигини оширишга фақатгина меҳнат жараёнини, усулларини, асбобларини стандарт лаштириб эришиш мумкин. Ишчилар ўз вазифаларини мутлақо механик тарзда бажаришлари лозим, ишлаб чиқариш. бошқаруви эса етарли билим ва малакага эга бўлган ташаббускор маъмурият томонидан амалга оширилиши керак. Тейлор моддий манфаатдорлик тамойилини ўз назариясига асос қилиб олди, яъни иш ҳақи ёрдамида ишчи меҳнатини максимал равишда интенсивлаштириш мумкин, деган фикрни олға сурди. Тейлор ижтимоийфалсафий концепциясининг марказий тамойилига кўра иш ҳақи охироқибат ишчининг ишлаб чиқариш. га қўшган ҳиссасига мое бўлиши ҳамда ишлаб чиқариш.ни кенгайтиришга олиб келиши лозим. Ўз концепциясини ишлаб чиқариш.да Тейлор тадқиқот ўтказишнинг аниқ усуллари — интервью, анкета, кузатиш усулларидан фойдаланди.
Т. асосида 4 та илмий тамойил (бошқарув қонунлари) ётади: эски, ўта амалий иш услубини, меҳнат фаолиятининг ҳар бир алоҳида турини илмий бошқарув услубига алмаштириш; ишчи ва менежерларни илмий мезонлар асосида профессионал танлаш; меҳнат жараёнини илмий ташкил этиш масалалари бўйича маъмуриятнинг ишчилар билан ҳамкорлиги; ишчилар ва менежерлар ўртасида масъулиятнинг текис ва адолатли тақсимланиши.
Т. тамойиллари дастлаб АҚШда, сўнгра Буюк Британияда меҳнатни ташкил этиш тарзида амалиётга жорий қилинган. Т. кейинчалик америкача менежмент фалсафасининг асосий манбаларидан бирига айланди.
Ад.: Тейлор Ф.У., Научная организация труда, 2 изд., М., 1925; Уолл Н., Маркузе Я.,Лайнз Д., Мартин Б., Экономика и бизнес, пер. с англ. М., 1999.
Фарҳод Акбаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.