Tezlatkiçlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 213–214-b. — ziyouz.com
Tezlatkiçlar (yadro fizikasi da) — elektr maydoni yordamida yuqori energiyali zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, atom yadrolari va b.) oliş uçun möljallangan qurilmalar. Zarralar qurilmaning vakuum kamerasida harakatlanadi; ularning harakati (trayektoriyasi şakli)ni magnit maydoni (ba'zan, elektr maydoni) bilan boşkarib turiladi. Zarralarning trayektoriyasiga kura, T. siklik va çiziqli, tezlatuvçi elektr maydoni xarakteriga köra, rezonans va norezonans turlarga bölinadi (norezonans T.ning induksion va yuqori voltli xillari bor). Siklik T. jumlasiga elektronlar T.i (betatron, mikrotron, sinxrotron) va oğir zarralar (protonlar va b.) T.i (sinxrofazotron, fazotron, siklotron) kiradi. Betatrondan boşqa barça siklik T. rezonans T. hisoblanadi. Yuqori voltli çizikli T. energiyasi 30 MeV bölgan jadal zarralar dastasini hosil qiladi. Eng yuqori (20 GeV) energiyali elektronlarni rezonans T., eng yuqori (500 GeV) energiyali protonlarni sinxrofazotronlar hosil qiladi. Birlamçi tezlatilgan zarralar dastasidan taşqari, T. birlamçi zarralarni moddalar bilan özaro ta'siridan hosil böluvçi ikkilamçi zarralar (mezonlar, neytronlar, fotonlar va b.) dastasi manbai ham hisoblanadi. Uzbekistanda ionlar, protonlar va geliy ionlaridan taşkil topgan 209 MeV li U115M tezlatkiçlar, şuningdek, 14 MeV li NG150 tez neytronli tezlatkiçgenerator, 50 MeV li SB50 katta tokli betatron, tok kuçi 20 MkA va energiyasi 2 MeV li EG2 elektrostatik generator va tok kuçi 10 mkA, quvvati 22 MeV li MT22C mikrotron mavjud.
T. hozirgi zamon fizikasining asosiy qurilmalaridan biri. Yuqori energiyali zarralar dastasidan elementar zarralarning tabiati va xossalarini tadqiq qilişda, atom yadrosi va qatgiq jism fizikasida, defektoskopiyada, bemorlarni nur bilan davolaş va b. sohalarda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕЗЛАТКИЧЛАР (ядро физикаси да) — электр майдони ёрдамида юқори энергияли зарядланган зарралар (электронлар, протонлар, атом ядролари ва б.) олиш учун мўлжалланган қурилмалар. Зарралар қурилманинг вакуум камерасида ҳаракатланади; уларнинг ҳаракати (траекторияси шакли)ни магнит майдони (баъзан, электр майдони) билан бошкариб турилади. Зарраларнинг траекториясига кура, Т. циклик ва чизиқли, тезлатувчи электр майдони характерига кўра, резонанс ва норезонанс турларга бўлинади (норезонанс Т.нинг индукцион ва юқори вольтли хиллари бор). Циклик Т. жумласига электронлар Т.и (бетатрон, микротрон, синхротрон) ва оғир зарралар (протонлар ва б.) Т.и (синхрофазотрон, фазотрон, циклотрон) киради. Бетатрондан бошқа барча циклик Т. резонанс Т. ҳисобланади. Юқори вольтли чизикли Т. энергияси 30 МэВ бўлган жадал зарралар дастасини ҳосил қилади. Энг юқори (20 ГэВ) энергияли электронларни резонанс Т., энг юқори (500 ГэВ) энергияли протонларни синхрофазотронлар ҳосил қилади. Бирламчи тезлатилган зарралар дастасидан ташқари, Т. бирламчи зарраларни моддалар билан ўзаро таъсиридан ҳосил бўлувчи иккиламчи зарралар (мезонлар, нейтронлар, фотонлар ва б.) дастаси манбаи ҳам ҳисобланади. Узбекистанда ионлар, протонлар ва гелий ионларидан ташкил топган 209 МэВ ли У115М тезлаткичлар, шунингдек, 14 МэВ ли НГ150 тез нейтронли тезлаткичгенератор, 50 МэВ ли СБ50 катта токли бетатрон, ток кучи 20 МкА ва энергияси 2 МэВ ли ЭГ2 электростатик генератор ва ток кучи 10 мкА, қуввати 22 МэВ ли МТ22С микротрон мавжуд.
Т. ҳозирги замон физикасининг асосий қурилмаларидан бири. Юқори энергияли зарралар дастасидан элементар зарраларнинг табиати ва хоссаларини тадқиқ қилишда, атом ядроси ва қатгиқ жисм физикасида, дефектоскопияда, беморларни нур билан даволаш ва б. соҳаларда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.