«Tib qonunlari»
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 352–354-b. — ziyouz.com
«Tib qonunlari» (asl nomi «Kitob alQonun fittib») — Abu Ali ibn Sinoning tibbiyotga oid asari. «T.q.» öz davridagi tabobatning mufassal ensiklopediyasi bölib, unda inson soğligi va kasalliklariga oid bölgan barça masalalar mantiqiy tartibda töla bayon etilgan. Oldinlari tabobat, asosan, hunar hisoblanar va u bilan şuğullanuvçilar nazariy masalalarga unçalik ahamiyat bermay uni amalda qöllaş bilan çeklanar edilar. Ibn Sino esa tabobatni ilm darajasiga kötardi va yunon, rim, hind, Yaqin va Urta Şarq tabiblarining tajriba va fikrlariga tayanib «T.q.»da uning ham nazariy, ham amaliy masalalarini çuqur işlab çiqdi.
Ibn Sino «T.q.»ning 1kitobini Görgonda, qolganlarini esa Ray va Hamadonda yaşagan vaqtida yozgan (1015— 1024).
Ibn Sino «T.q.»ni yozişda yunon tabiblaridan Gippokrat, Dioskorid, Galen, Oribaziy, Pavel, Hindiston tabiblaridan Çaraka asarlarining arab tiliga tarjimasidan; Örta va Yaqin Şarq mamlakatlaridan yetişib çiqqan Abu Jurayj, Masih adDimaşqiy, Ibn Mosavvayh, Sobur ibn Sahl, Sahorbuxt, Abu Bakr ar Roziy, Abu Sahl alMasihiy kabi olimlarning tibbiy asarlaridan manba sifatida foydalangan. «T.q.»ning har bir kitobi, öz navbatida, qismlarga (fan), bölimlarga (jumla), maqolalarga (maqola) va paragraflarga (fasl) bölingan.
1kitobda tabobatning nazariy asoslari hamda amaliy tabobatning umumiy masalalari, tabobat ilmining ta'rifi, uning vazifalari, xilt va mizoj haqidagi ta'limot bayon qilinadi. Keyin odam tanasining «oddiy» a'zolari — suyak, toğay, asab, arteriya, vena, pay, boğlam va muskullar haqida qisqa anatomik oçerk keltiriladi. Kasalliklarning kelib çiqiş sabablari, körinişlari, turlari hamda ularni davolaşning umumiy usullari keltiriladi. Ovqatlaniş, hayot tarzi va hayotning hamma bosqiçlarida soğliqni saqlaş haqidagi ta'limot yoritiladi. Surgi qiliş, qayt qildiriş va qon oliş masalalariga ayrim boblar ajratilgan.
2kitobda öşa davrda ösimlik, hayvon va ma'danlardan olinadigan 800 dan ortiq doridarmonlar ta'rifi, ularning davoli xususiyatlari va qöllaniş usullari bayon qilingan. Muallif Örta Osiyo va Yaqin Şarq hamda Örta Şarq mamlakatlaridan çiqadigan doridarmonlardan taşqari Hindiston, Xitoy, Yunoniston, Afrika, Örta dengiz atrofi va b. joylardan keltiriladigan köplab dori va moddalarni ham körsatib ötadi. Ibn Sino tavsiya qilgan köpgina dorilar farmakopeyada hoz. ham qöllanadi.
3kitobda odam gavdasining boşidan tovonigaça bölgan a'zolarida yuz beradigan «xususiy» yoki «mahalliy» kasalliklar haqida ma'lumot beriladi. Boşqaça qilib aytganda, bu kitob xususiy patologiya va terapiyaga bağişlangan. Unda boş miya (şu jumladan, asab kasalliklari va ruhiy kasalliklar), köz, quloq, burun, oğiz böşliği, til, milk, lab, tomoq, öpka, yurak, kökrak, qizilöngaç va me'da kasalliklari, söngra jigar, öt pufagi, taloq, içak, orqa çiqaruv yöli, buyrak, qovuq, erkak va ayollarning jinsiy a'zolari kasalliklari haqidagi ma'lumotlar keltiriladi.
4kitob kişi a'zolaridan birontasiga xos bölmagan «umumiy» kasalliklarga bağişlangan. Bunday kasalliklarga turli isitmalar (kasallik davridagi buhronlar), şişlar (şu jumladan, rak), toşmalar, yaraçaqalar, kuyiş, suyak sinişi va çiqişi, asablarning jarohatlanişi, boş suyagi, kökrak qafasi, umurtqa va qöloyoqlarning şikastlanişi kiritilgan. Şuningdek, mazkur asarda uzoq çöziladigan va öta yuqumli kasalliklar: çeçak, qizamiq, moxov, vabo va quturiş haqida söz boradi; zaharlar va zaharlaniş haqidagi ta'limot (toksikologiya)ning asosiy masalalari ham bayon qilinadi. Kitobning maxsus bölimi inson husni va çiroyini saqlaşga va pardozandoz vositalariga bağişlangan. Jumladan, Ibn Sino soçni tökilişdan saklaydigan hamda haddan taşqari semirib yoki ozib ketişning oldini oladigan vositalarni ham tavsiya qiladi.
5kitob farmakopeya bölib, unda murakkab tarkibli doridarmonlarni tayyorlaş va ulardan foydalaniş usullari yoritilgan. Uning birinçi hemila turli taryoklar (ziddizaharlar), ma'junlar, habdori, kulça dori (tabletka), elaki dori, şarbatlar, qaynatmalar, şarob, marham va h.k. tavsifi berilsa, ikkinçi qismda muayyan a'zolar — boş, köz, quloq, tiş, tomoq, kökrak qafasi va qorin buşligi a'zolari, bögimlar va turli teri kasalliklarini davolaş uçun işlatiladigan hamda sinalgan doridarmonlar keltiriladi.
11-a.ning boşlarida yozib tugatilgan «T.q.»ning köp sonli qölyozma nusxalari tarqalib, tib ilmi böyiça eng mukammal asarga aylanadi. U Şarkda naqadar maşhur ekanligini jahonning turli kutubxonalarida saklanayotgan qölyozmalarning köpligidan ham bilsa böladi. Eron olimi Yahyo Maxdaviyning «Fihristi nusxahoi musannafoti Ibn Sino» nomli kitobining özida «T.q.»ning 130 nusxasi keltirilgan. Öz FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik intida ham «T.q.»ning 3 qölyozmasi sakdanadi. Şulardan eng qadimiysi 1308 y.da köçirilgan töliq nusxadir.
Şarkda köp olimlar, xususan, Muhammad Iloqiy Fahriddin Roziy, Muhammad Naxçivoniy, Ibn anNafis, Qutbiddin Şeroziy, Mahmud Çağminiy, Abdulloh Oqsaroiy, Sadididdin Kozaruniy, Abdurahmon Misriy, Hakim Ali Jiloniy, Ishoqxon ibn Ismoilxon, Hakim Şifoiyxon va b. «T.q.»ga şarxlar yozdilar, uni qisqartirib «Qonunça» nomi bilan kiçik qöllanmalar tuzdilar.
«T.q.»ning arabça matni birinçi marta 1593 y. Rimda, keyinçalik Qohira (1873, 1877, 1879), Tehron (1889), Laknav (1906) va Lohurda (1905) qam çop etildi, «Qonun» köp ötmay Ğarb mamlakatlarida ham şuhrat topdi. 1130 y. tarjimonlar guruhi taşkil qilinadi va kremonalik Gerard (1114—1187 y.) «T.q.»ni arab tilidan lotin tiliga tarjima qilişga kirişadi, biroq bu işni keyin 13-a.da yaşagan Gerard oxiriga yetkazadi. Umuman «T.q.» lotin tilida 40 martadan ortiq töla holda naşr etilgan. Ayrim qismlarining naşri esa sonsanoqsizdir.
19-a.ga kelib Yevropada «T.q.»ga bölgan qiziqiş orta boşladi va uning ayrim qismlari nemis, fransuz, ingliz tillariga tarjima qilindi.
Asarni hoz. zamon tillariga tarjima qilişni Özbekiston şarqşunoslari öz zimmalariga oldilar, ular «T.q.» ning 5 kitobini arabçadan özbek va rus tillariga tarjima qilib, 1954— 61 y.lari Toşkentda şifokorlar bilan hamkorlikda naşr etdilar.
«T.q.»ni arabçadan özbek tiliga tarjima qilişda şarqşunos olimlardan A. Rasulev, S. Mirzayev, U. Karimov, A. Murodov, A. Qayumov, A. Urinboyev va Q. Munirov qatnaşgan.
Rusça tarjimasida M. A. Salye, U. Karimov, Yu. N. Zavadovskiy, P. G. Bulgakov, S. Mirzayev va A. Rasulevlar iştirok etganlar.
1980 y.da Ibn Sino tavalludining şamsiy hisobda 1000 yilligi munosabati bilan «T.k,.»ning qayta işlangan özbek va rus tillaridagi U. Karimov tomonidan tayyorlangan töliq naşri 1979—1983 y.larda çop etiddi. Şundan söng «T.k..» özbek va rus tillarida muxtasar şaklda (3 jildli va 1 jildli) yana 4 marta, rus tilida töliq stereotip şaklda yana 2 marta (10-jildli) naşr böldi.
Bu tarjimalar asosida zamonaviy tibbiyot va dorişunoslikning turli sohalariga oid ilmiy makala va kitoblar naşr etiş hozir ham davom etmoqda.
«T.q.» kitobi köp ayerlar davomida tibbiyotdan asosiy dastur bölib kelgan, hozir ham bir qança dorilfununlarda urganiladi.
Surayyo Karimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ТИБ ҚОНУНЛАРИ» (асл номи «Китоб алҚонун фиттиб») — Абу Али ибн Синонинг тиббиётга оид асари. «Т.қ.» ўз давридаги табобатнинг муфассал энциклопедияси бўлиб, унда инсон соғлиги ва касалликларига оид бўлган барча масалалар мантиқий тартибда тўла баён этилган. Олдинлари табобат, асосан, ҳунар ҳисобланар ва у билан шуғулланувчилар назарий масалаларга унчалик аҳамият бермай уни амалда қўллаш билан чекланар эдилар. Ибн Сино эса табобатни илм даражасига кўтарди ва юнон, рим, ҳинд, Яқин ва Урта Шарқ табибларининг тажриба ва фикрларига таяниб «Т.қ.»да унинг ҳам назарий, ҳам амалий масалаларини чуқур ишлаб чиқди.
Ибн Сино «Т.қ.»нинг 1китобини Гўргонда, қолганларини эса Рай ва Ҳамадонда яшаган вақтида ёзган (1015— 1024).
Ибн Сино «Т.қ.»ни ёзишда юнон табибларидан Гиппократ, Диоскорид, Гален, Орибазий, Павел, Ҳиндистон табибларидан Чарака асарларининг араб тилига таржимасидан; Ўрта ва Яқин Шарқ мамлакатларидан етишиб чиққан Абу Журайж, Масиҳ адДимашқий, Ибн Мосаввайҳ, Собур ибн Саҳл, Саҳорбухт, Абу Бакр ар Розий, Абу Саҳл алМасиҳий каби олимларнинг тиббий асарларидан манба сифатида фойдаланган. «Т.қ.»нинг ҳар бир китоби, ўз навбатида, қисмларга (фан), бўлимларга (жумла), мақолаларга (мақола) ва параграфларга (фасл) бўлинган.
1китобда табобатнинг назарий асослари ҳамда амалий табобатнинг умумий масалалари, табобат илмининг таърифи, унинг вазифалари, хилт ва мизож ҳақидаги таълимот баён қилинади. Кейин одам танасининг «оддий» аъзолари — суяк, тоғай, асаб, артерия, вена, пай, боғлам ва мускуллар ҳақида қисқа анатомик очерк келтирилади. Касалликларнинг келиб чиқиш сабаблари, кўринишлари, турлари ҳамда уларни даволашнинг умумий усуллари келтирилади. Овқатланиш, ҳаёт тарзи ва ҳаётнинг ҳамма босқичларида соғлиқни сақлаш ҳақидаги таълимот ёритилади. Сурги қилиш, қайт қилдириш ва қон олиш масалаларига айрим боблар ажратилган.
2китобда ўша даврда ўсимлик, ҳайвон ва маъданлардан олинадиган 800 дан ортиқ доридармонлар таърифи, уларнинг даволи хусусиятлари ва қўлланиш усуллари баён қилинган. Муаллиф Ўрта Осиё ва Яқин Шарқ ҳамда Ўрта Шарқ мамлакатларидан чиқадиган доридармонлардан ташқари Ҳиндистон, Хитой, Юнонистон, Африка, Ўрта денгиз атрофи ва б. жойлардан келтириладиган кўплаб дори ва моддаларни ҳам кўрсатиб ўтади. Ибн Сино тавсия қилган кўпгина дорилар фармакопеяда ҳоз. ҳам қўлланади.
3китобда одам гавдасининг бошидан товонигача бўлган аъзоларида юз берадиган «хусусий» ёки «маҳаллий» касалликлар ҳақида маълумот берилади. Бошқача қилиб айтганда, бу китоб хусусий патология ва терапияга бағишланган. Унда бош мия (шу жумладан, асаб касалликлари ва руҳий касалликлар), кўз, қулоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, тил, милк, лаб, томоқ, ўпка, юрак, кўкрак, қизилўнгач ва меъда касалликлари, сўнгра жигар, ўт пуфаги, талоқ, ичак, орқа чиқарув йўли, буйрак, қовуқ, эркак ва аёлларнинг жинсий аъзолари касалликлари ҳақидаги маълумотлар келтирилади.
4китоб киши аъзоларидан биронтасига хос бўлмаган «умумий» касалликларга бағишланган. Бундай касалликларга турли иситмалар (касаллик давридаги буҳронлар), шишлар (шу жумладан, рак), тошмалар, ярачақалар, куйиш, суяк синиши ва чиқиши, асабларнинг жароҳатланиши, бош суяги, кўкрак қафаси, умуртқа ва қўлоёқларнинг шикастланиши киритилган. Шунингдек, мазкур асарда узоқ чўзиладиган ва ўта юқумли касалликлар: чечак, қизамиқ, мохов, вабо ва қутуриш ҳақида сўз боради; заҳарлар ва заҳарланиш ҳақидаги таълимот (токсикология)нинг асосий масалалари ҳам баён қилинади. Китобнинг махсус бўлими инсон ҳусни ва чиройини сақлашга ва пардозандоз воситаларига бағишланган. Жумладан, Ибн Сино сочни тўкилишдан саклайдиган ҳамда ҳаддан ташқари семириб ёки озиб кетишнинг олдини оладиган воситаларни ҳам тавсия қилади.
5китоб фармакопея бўлиб, унда мураккаб таркибли доридармонларни тайёрлаш ва улардан фойдаланиш усуллари ёритилган. Унинг биринчи ҳемила турли тарёклар (зиддизаҳарлар), маъжунлар, ҳабдори, кулча дори (таблетка), элаки дори, шарбатлар, қайнатмалар, шароб, марҳам ва ҳ.к. тавсифи берилса, иккинчи қисмда муайян аъзолар — бош, кўз, қулоқ, тиш, томоқ, кўкрак қафаси ва қорин бушлиги аъзолари, бўгимлар ва турли тери касалликларини даволаш учун ишлатиладиган ҳамда синалган доридармонлар келтирилади.
11-а.нинг бошларида ёзиб тугатилган «Т.қ.»нинг кўп сонли қўлёзма нусхалари тарқалиб, тиб илми бўйича энг мукаммал асарга айланади. У Шаркда нақадар машҳур эканлигини жаҳоннинг турли кутубхоналарида сакланаётган қўлёзмаларнинг кўплигидан ҳам билса бўлади. Эрон олими Яҳё Махдавийнинг «Фиҳристи нусхаҳои мусаннафоти Ибн Сино» номли китобининг ўзида «Т.қ.»нинг 130 нусхаси келтирилган. Ўз ФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик интида ҳам «Т.қ.»нинг 3 қўлёзмаси сакданади. Шулардан энг қадимийси 1308 й.да кўчирилган тўлиқ нусхадир.
Шаркда кўп олимлар, хусусан, Муҳаммад Илоқий Фаҳриддин Розий, Муҳаммад Нахчивоний, Ибн анНафис, Қутбиддин Шерозий, Маҳмуд Чағминий, Абдуллоҳ Оқсароий, Садидиддин Козаруний, Абдураҳмон Мисрий, Ҳаким Али Жилоний, Исҳоқхон ибн Исмоилхон, Ҳаким Шифоийхон ва б. «Т.қ.»га шархлар ёздилар, уни қисқартириб «Қонунча» номи билан кичик қўлланмалар туздилар.
«Т.қ.»нинг арабча матни биринчи марта 1593 й. Римда, кейинчалик Қоҳира (1873, 1877, 1879), Теҳрон (1889), Лакнав (1906) ва Лоҳурда (1905) қам чоп этилди, «Қонун» кўп ўтмай Ғарб мамлакатларида ҳам шуҳрат топди. 1130 й. таржимонлар гуруҳи ташкил қилинади ва кремоналик Герард (1114—1187 й.) «Т.қ.»ни араб тилидан лотин тилига таржима қилишга киришади, бироқ бу ишни кейин 13-а.да яшаган Герард охирига етказади. Умуман «Т.қ.» лотин тилида 40 мартадан ортиқ тўла ҳолда нашр этилган. Айрим қисмларининг нашри эса сонсаноқсиздир.
19-а.га келиб Европада «Т.қ.»га бўлган қизиқиш орта бошлади ва унинг айрим қисмлари немис, француз, инглиз тилларига таржима қилинди.
Асарни ҳоз. замон тилларига таржима қилишни Ўзбекистон шарқшунослари ўз зиммаларига олдилар, улар «Т.қ.» нинг 5 китобини арабчадан ўзбек ва рус тилларига таржима қилиб, 1954— 61 й.лари Тошкентда шифокорлар билан ҳамкорликда нашр этдилар.
«Т.қ.»ни арабчадан ўзбек тилига таржима қилишда шарқшунос олимлардан А. Расулев, С. Мирзаев, У. Каримов, А. Муродов, А. Қаюмов, А. Уринбоев ва Қ. Муниров қатнашган.
Русча таржимасида М. А. Салье, У. Каримов, Ю. Н. Завадовский, П. Г. Булгаков, С. Мирзаев ва А. Расулевлар иштирок этганлар.
1980 й.да Ибн Сино таваллудининг шамсий ҳисобда 1000 йиллиги муносабати билан «Т.к,.»нинг қайта ишланган ўзбек ва рус тилларидаги У. Каримов томонидан тайёрланган тўлиқ нашри 1979—1983 й.ларда чоп этидди. Шундан сўнг «Т.к..» ўзбек ва рус тилларида мухтасар шаклда (3 жилдли ва 1 жилдли) яна 4 марта, рус тилида тўлиқ стереотип шаклда яна 2 марта (10-жилдли) нашр бўлди.
Бу таржималар асосида замонавий тиббиёт ва доришуносликнинг турли соҳаларига оид илмий макала ва китоблар нашр этиш ҳозир ҳам давом этмоқда.
«Т.қ.» китоби кўп аерлар давомида тиббиётдан асосий дастур бўлиб келган, ҳозир ҳам бир қанча дорилфунунларда урганилади.
Сурайё Каримова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.