Tibet-Birma tillari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 368-b. — ziyouz.com
Tibet-Birma tillari – xitoy-tibet tillari oilasining 2 asosiy tarmoğidan biri; asosan, Myanma (sobiq Birma), Xitoy, Hindiston va Nepalda tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 70 mln. kişiga yaqin (1990-y.lar örtalari). Bir neça asosiy guruhlarga bölinadi (u yoki bu guruhga mansub bulmagan tillar ham bor): lolobirma guruhi Xitoy va Myanmada tarqalgan birma, i, lisu, xani, laxu, nasi va b. tillarni öz içiga oladi; tibet guruhi tibet tili va uning laxjalari, tamanggurung tillarini kamrab oladi; kukin aga guruhi manipuri, luşey kabi tillardan iborat, karen guruhi bodo, garo, tipera, kaçin kabi köplab tillarni qamrab oladi; şarqiy himolay guruqiga Nepal şarqidagi limbu, sunvar kabi tillar, ğarbiy himolay guruhiga esa Şim. Hindistondagi kanauri, rangkas va b. tillar kiradi.
T.b.t. böğinli amorf tillardan bölib, muayyan darajada agglyutinatsiyaga moyilligi bor. Morfemalar, odatda, bir böğinli bölsa ham, ba'zan istisnolar uçraydi. Böğinlar barqaror qurilişga ega, söz boşida qöşaloq undoşlar bölişi mumkin. Söz yasalişida özaklarni qöşiş ustunlik qiladi. Gapda sözlar örtasidagi munosabatlar söz tartibi asosida va yordamçi morfemalar orqali ifodalanadi. Yordamçi morfemalar kupinça postpozitiv holatda böladi; kesim gapning oxirida keladi.
Ayrim T.b.t. ideografik yoki böğinli yozuvga ega bölsa (nasi, i va ulik tangut), ba'zilar qad, hind yozuvidan kelib çiqqan alifbolardan foydalanadi (tibet, birma, nevar, rong, karen tillari). Xitoydagi va Myanma şim.dagi ba'zi tillar uçun yakindagina lotin alifbosi asosida yozuvlar yaratilgan. Tibet va birma tillaridan boşka T.b.t. yaxşi örganilmagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИБЕТ-БИРМА ТИЛЛАРИ – хитой-тибет тиллари оиласининг 2 асосий тармоғидан бири; асосан, Мьянма (собиқ Бирма), Хитой, Ҳиндистон ва Непалда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 70 млн. кишига яқин (1990-й.лар ўрталари). Бир неча асосий гуруҳларга бўлинади (у ёки бу гуруҳга мансуб булмаган тиллар ҳам бор): лолобирма гуруҳи Хитой ва Мьянмада тарқалган бирма, и, лису, хани, лаху, наси ва б. тилларни ўз ичига олади; тибет гуруҳи тибет тили ва унинг лахжалари, таманггурунг тилларини камраб олади; кукин ага гуруҳи манипури, лушей каби тиллардан иборат, карен гуруҳи бодо, гаро, типера, качин каби кўплаб тилларни қамраб олади; шарқий ҳимолай гуруқига Непал шарқидаги лимбу, сунвар каби тиллар, ғарбий ҳимолай гуруҳига эса Шим. Ҳиндистондаги канаури, рангкас ва б. тиллар киради.
Т.б.т. бўғинли аморф тиллардан бўлиб, муайян даражада агглютинацияга мойиллиги бор. Морфемалар, одатда, бир бўғинли бўлса ҳам, баъзан истиснолар учрайди. Бўғинлар барқарор қурилишга эга, сўз бошида қўшалоқ ундошлар бўлиши мумкин. Сўз ясалишида ўзакларни қўшиш устунлик қилади. Гапда сўзлар ўртасидаги муносабатлар сўз тартиби асосида ва ёрдамчи морфемалар орқали ифодаланади. Ёрдамчи морфемалар купинча постпозитив ҳолатда бўлади; кесим гапнинг охирида келади.
Айрим Т.б.т. идеографик ёки бўғинли ёзувга эга бўлса (наси, и ва улик тангут), баъзилар қад, ҳинд ёзувидан келиб чиққан алифболардан фойдаланади (тибет, бирма, невар, ронг, карен тиллари). Хитойдаги ва Мьянма шим.даги баъзи тиллар учун якиндагина лотин алифбоси асосида ёзувлар яратилган. Тибет ва бирма тилларидан бошка Т.б.т. яхши ўрганилмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.