Tibet tili
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 366–367-b. — ziyouz.com
Tibet tili — xitoytibet tillari oilasidagi tibetbirma tarmoğiga mansub tillardan. Lama ibodatxonasi (dini)ning tili hisoblangan yozma adabiy T. t. asosan Xitoyning Sinxay va Içki Mongoliya hududlarida, Mongoliya Respublikasida, qisman RFning Buryatiya va Tuva respublikalarida tarqalgan. Unda sözlaşuvçilar 5 mln. kişiga yaqin. Yozma T. t. va lxasa lahjasi butun Tibet hududida qabilalararo aloqa hamda iş yuritiş tillari hisoblanadi. Örta asrdagi T. t. bilan hozirgi T. t. örtasida söz yasalişi va morfologiya sohasida birmunça farqlar bor. Adabiy tilning paydo bölişi yozuvning paydo bölişi (eng qad. yozma yodgorlik 7-a.ga mansub) va Tibetga buddaviylikning kirib kelişi bilan boğliq. Adabiy til sanskritdan muqaddas diniy kitoblarni tarjima qiliş jarayonida (8-a.) şakllanib, keyinroq boy tarixiy, diniy, badiiy adabiyot yaratilişi bilan rivojlanib borgan. T. t. fonetik jihatdan özaro farqlanuvçi bir neça lahjaga ega. Tovuş tizimida 16 unli va 36 undoş fonema mavjud. Sözlar özaklarning qöşilişi va takrorlanişi orqali hosil qilinadi. Sözlar va iboralar örtasidagi grammatik munosabat yuklamalar, yordamçi sözlar va gapdagi söz tartibi bilan ifodalanadi. Hoz. adabiy T. t. qad. davrlardan boşlab an'anaviy imloni saqlab qolgan, grammatika ham aytarli özgarmagan, özgariş va yangiliklar, asosan, leksikada sodir bölgan. Tibet yozuvi qad. hind yozuvi brahmidan kelib çiqqan (5-a.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИБЕТ ТИЛИ — хитойтибет тиллари оиласидаги тибетбирма тармоғига мансуб тиллардан. Лама ибодатхонаси (дини)нинг тили ҳисобланган ёзма адабий Т. т. асосан Хитойнинг Цинхай ва Ички Монголия ҳудудларида, Монголия Республикасида, қисман РФнинг Бурятия ва Тува республикаларида тарқалган. Унда сўзлашувчилар 5 млн. кишига яқин. Ёзма Т. т. ва лхаса лаҳжаси бутун Тибет ҳудудида қабилалараро алоқа ҳамда иш юритиш тиллари ҳисобланади. Ўрта асрдаги Т. т. билан ҳозирги Т. т. ўртасида сўз ясалиши ва морфология соҳасида бирмунча фарқлар бор. Адабий тилнинг пайдо бўлиши ёзувнинг пайдо бўлиши (энг қад. ёзма ёдгорлик 7-а.га мансуб) ва Тибетга буддавийликнинг кириб келиши билан боғлиқ. Адабий тил санскритдан муқаддас диний китобларни таржима қилиш жараёнида (8-а.) шаклланиб, кейинроқ бой тарихий, диний, бадиий адабиёт яратилиши билан ривожланиб борган. Т. т. фонетик жиҳатдан ўзаро фарқланувчи бир неча лаҳжага эга. Товуш тизимида 16 унли ва 36 ундош фонема мавжуд. Сўзлар ўзакларнинг қўшилиши ва такрорланиши орқали ҳосил қилинади. Сўзлар ва иборалар ўртасидаги грамматик муносабат юкламалар, ёрдамчи сўзлар ва гапдаги сўз тартиби билан ифодаланади. Ҳоз. адабий Т. т. қад. даврлардан бошлаб анъанавий имлони сақлаб қолган, грамматика ҳам айтарли ўзгармаган, ўзгариш ва янгиликлар, асосан, лексикада содир бўлган. Тибет ёзуви қад. ҳинд ёзуви браҳмидан келиб чиққан (5-а.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.