Tik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 375-b. — ziyouz.com
Tik (frans. tic — uçiş, pirpiraş), muskul uçişi — ayrim yoki bir guruh muskullarning ixtiyorsiz tez-tez takrorlanadigan qisqarişi. Aksari yuz, böyin, kul muskullari, ba'zan til muskullari va diafragma ham uçadi. Turli kişilarda T.ning taşki alomatlari turliça, birok, bitta kişining özida, odatda, bir xil namoyon böladi, ya'ni har bir takrorlangan xurujda öşa bir xil muskullarning özi uçadi. Mas., kişining yuz muskullari uçganda tösatdan peşonasini tiriştiradi, qoşlarini çimiradi, közini qisadi, burnini qimirlatadi, labini çöççaytiradi, bu xildagi qisqariş yuz muskullarining yarmida yoki hammasida röy berişi mumkin; böyin muskullari T.ida bemor boşini köylak yoqasi siqqandek buradi yoki yelkalarini egniga öxşovsiz ötirgan kiyimni tuzatgandek harakatlantiradi. Oğiz muskullari va hiqildoq T.ida tilini taqillatadi, labini çölpillatadi, yalaydi, çaynaladi. T. nafas muskulaturasiga tarqalganda bemor tomoğini qirib yötaladi, pişillaydi yoki tumovdagi kabi burni bilan tez-tez nafas oladi. Bayon etilgan ixtiyorsiz harakatlar köpinça boşi şikastlanib yoki boş miyasi hamda pardasi yalliğlanib tuzalgan odamlarda uçraydi. Biroq T. qattiq iztirob çekiş, bolalarda yoki kattalarda kuçli qörqiş, uzoqvaqt toliqiş va darmonsizlaniş yoki surunkali kasallik, nevroz oqibatida kelib çikişi mumkin. Ba'zi xollarda yuzning ğayriixtiyeriy harakatlari uç şoxli nerv nevralgiyasida oğriq xuruji vaqtida paydo böladi, bu oğriqli T. deyiladi. Bunday T.ka uç şoxli nerv qözğalişining yuz nerviga ta'sir etişi sabab böladi.
T.ni keltirib çiqargan sababiga kura vraç davolaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИК (франц. tic — учиш, пирпираш), мускул учиши — айрим ёки бир гуруҳ мускулларнинг ихтиёрсиз тез-тез такрорланадиган қисқариши. Аксари юз, бўйин, кул мускуллари, баъзан тил мускуллари ва диафрагма ҳам учади. Турли кишиларда Т.нинг ташки аломатлари турлича, бирок, битта кишининг ўзида, одатда, бир хил намоён бўлади, яъни ҳар бир такрорланган хуружда ўша бир хил мускулларнинг ўзи учади. Мас., кишининг юз мускуллари учганда тўсатдан пешонасини тириштиради, қошларини чимиради, кўзини қисади, бурнини қимирлатади, лабини чўччайтиради, бу хилдаги қисқариш юз мускулларининг ярмида ёки ҳаммасида рўй бериши мумкин; бўйин мускуллари Т.ида бемор бошини кўйлак ёқаси сиққандек буради ёки елкаларини эгнига ўхшовсиз ўтирган кийимни тузатгандек ҳаракатлантиради. Оғиз мускуллари ва ҳиқилдоқ Т.ида тилини тақиллатади, лабини чўлпиллатади, ялайди, чайналади. Т. нафас мускулатурасига тарқалганда бемор томоғини қириб йўталади, пишиллайди ёки тумовдаги каби бурни билан тез-тез нафас олади. Баён этилган ихтиёрсиз ҳаракатлар кўпинча боши шикастланиб ёки бош мияси ҳамда пардаси яллиғланиб тузалган одамларда учрайди. Бироқ Т. қаттиқ изтироб чекиш, болаларда ёки катталарда кучли қўрқиш, узоқвақт толиқиш ва дармонсизланиш ёки сурункали касаллик, невроз оқибатида келиб чикиши мумкин. Баъзи холларда юзнинг ғайриихтиерий ҳаракатлари уч шохли нерв невралгиясида оғриқ хуружи вақтида пайдо бўлади, бу оғриқли Т. дейилади. Бундай Т.ка уч шохли нерв қўзғалишининг юз нервига таъсир этиши сабаб бўлади.
Т.ни келтириб чиқарган сабабига кура врач даволайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.