Til

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 377–378-b. — ziyouz.com

Til — odam va umurtqali hayvonlar oğiz böşliğidagi muskulli organ. Baliqlarda T. şilliq parda burmasidan iborat bölib, visseral skelet bilan harakatlanadi. Quruqlikda yaşovçi umurtqalilarda T. harakatçan, u ovqatni tutadi, oğiz böşliğiga suradi, nafas yölini berkitadi va h.k. T.da köpgina bezlar va ta'm biliş retseptorlari rivojlangan. Suvda va quruqlikda yaşovçilarda esa şilliq parda burmasidan taşqari, T. tarkibiga kiradigan bezlar ham bor. Sudralib yuruvçilar T.ining şakli va harakatlanişi turliça (mas., toşbaqa va timsohlar T.i kam harakatlanadi; köpçilik kaltakesak va ilonlar T.i uzun va harakatçan). Quşlar T.ining şakli har xil, odatda, şox qatlami juda rivojlangan, kam harakat. Sut emizuvçilar T.i yaxşi taraqqiy etgan, harakatçan, bezlari hamda sörğiçlari köp va ovqatni çaynaş, yutiş, ta'm biliş, ba'zan ovoz çiqarişda ham iştirok etadi.

Odam tili — şilliq parda bilan qoplangan muskuldan iborat. Ovqatni çaynaş, yutiş va gagşrişda qatnaşadi. T. 3 qism: tor qismi — til uçi, birmunça keng va qalinroq qismi — til negizi (ildizi), bu 2 qism örtasi — til tanasiga bölinadi. T.ning oğiz böşliği bilan halqumga tomon qismi örtasida kör teşik, undan til uçiga tomon yönalgan til yuzasini ikkiga ajratib turuvçi örta egat bor. T.ning pastki yuzasi şilliq qavati ança nozik bölib, unda 2 ta simmetrik burmalar, ustki yuzasi, ya'ni orqasida har xil sörğiçlar bor. Sörğiçlar kör teşikdan 2 yonga yönalgan çegaralovçi çiziqdan oldinda va T.ning yon tomonlarida joylaşgan. Jumladan, ipsimon sörğiçlar T. oldingi uçining 2 qismida bölib, ovqatni kabul qiliş, çaynaş, halqumga yönaltirişga xizmat qiladi. Ipsimon sörğiçlar orasida konik sörğiçlar, har ikkala sörğiçda, asosan, oğriqni, issiqsovuqni sezuvçi retseptorlar bor. T. uçi va yonlarida zamburuğsimon sörğiçlar, kör teşikning ikki yonida, çegaralovçi çiziqning old tomonida tarnovsimon sörğiçlar, T. çekkalarida bir-biriga yondoş bargsimon sörğiçlar mavjud. Bu sörğiçlar ta'm biliş vazifasini bajaradi. T. şilliq pardasi qavatida til murtagini hosil qiladigan köplab limfoid follikulalar, şilliq parda osti va muskullar orasida mayda (şilliqli, serozli va aralaş) sölak bezlari joylaşgan.

T.ning asosiy qismini çin va skelet muskullari taşkil etadi. Çin muskullar uzunasiga, köndalang va vertikal yönalişda. T.ni suyaklarga biriktiradigan skelet muskullari esa juft engaktil, engaktil osti va bigizsimon ösiq muskullaridan iborat bölib, T.ning oson harakat qilişiga yordam beradi. Til arteriyasi şoxçalari T.ni qon bilan ta'minlaydi. T.ni til nervi, tilhalqum nervi hamda til osti nervi innervatsiya qiladi. Engak osti, qisman jağ osti va çuqur böyin limfa tugunlari T.ning regionar limfa tugunlaridir.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИЛ — одам ва умуртқали ҳайвонлар оғиз бўшлиғидаги мускулли орган. Балиқларда Т. шиллиқ парда бурмасидан иборат бўлиб, висцерал скелет билан ҳаракатланади. Қуруқликда яшовчи умуртқалиларда Т. ҳаракатчан, у овқатни тутади, оғиз бўшлиғига суради, нафас йўлини беркитади ва ҳ.к. Т.да кўпгина безлар ва таъм билиш рецепторлари ривожланган. Сувда ва қуруқликда яшовчиларда эса шиллиқ парда бурмасидан ташқари, Т. таркибига кирадиган безлар ҳам бор. Судралиб юрувчилар Т.ининг шакли ва ҳаракатланиши турлича (мас., тошбақа ва тимсоҳлар Т.и кам ҳаракатланади; кўпчилик калтакесак ва илонлар Т.и узун ва ҳаракатчан). Қушлар Т.ининг шакли ҳар хил, одатда, шох қатлами жуда ривожланган, кам ҳаракат. Сут эмизувчилар Т.и яхши тараққий этган, ҳаракатчан, безлари ҳамда сўрғичлари кўп ва овқатни чайнаш, ютиш, таъм билиш, баъзан овоз чиқаришда ҳам иштирок этади.

Одам тили — шиллиқ парда билан қопланган мускулдан иборат. Овқатни чайнаш, ютиш ва гагшришда қатнашади. Т. 3 қисм: тор қисми — тил учи, бирмунча кенг ва қалинроқ қисми — тил негизи (илдизи), бу 2 қисм ўртаси — тил танасига бўлинади. Т.нинг оғиз бўшлиғи билан ҳалқумга томон қисми ўртасида кўр тешик, ундан тил учига томон йўналган тил юзасини иккига ажратиб турувчи ўрта эгат бор. Т.нинг пастки юзаси шиллиқ қавати анча нозик бўлиб, унда 2 та симметрик бурмалар, устки юзаси, яъни орқасида ҳар хил сўрғичлар бор. Сўрғичлар кўр тешикдан 2 ёнга йўналган чегараловчи чизиқдан олдинда ва Т.нинг ён томонларида жойлашган. Жумладан, ипсимон сўрғичлар Т. олдинги учининг 2 қисмида бўлиб, овқатни кабул қилиш, чайнаш, ҳалқумга йўналтиришга хизмат қилади. Ипсимон сўрғичлар орасида коник сўрғичлар, ҳар иккала сўрғичда, асосан, оғриқни, иссиқсовуқни сезувчи рецепторлар бор. Т. учи ва ёнларида замбуруғсимон сўрғичлар, кўр тешикнинг икки ёнида, чегараловчи чизиқнинг олд томонида тарновсимон сўрғичлар, Т. чеккаларида бир-бирига ёндош баргсимон сўрғичлар мавжуд. Бу сўрғичлар таъм билиш вазифасини бажаради. Т. шиллиқ пардаси қаватида тил муртагини ҳосил қиладиган кўплаб лимфоид фолликулалар, шиллиқ парда ости ва мускуллар орасида майда (шиллиқли, серозли ва аралаш) сўлак безлари жойлашган.

Т.нинг асосий қисмини чин ва скелет мускуллари ташкил этади. Чин мускуллар узунасига, кўндаланг ва вертикал йўналишда. Т.ни суякларга бириктирадиган скелет мускуллари эса жуфт энгактил, энгактил ости ва бигизсимон ўсиқ мускулларидан иборат бўлиб, Т.нинг осон ҳаракат қилишига ёрдам беради. Тил артерияси шохчалари Т.ни қон билан таъминлайди. Т.ни тил нерви, тилҳалқум нерви ҳамда тил ости нерви иннервация қилади. Энгак ости, қисман жағ ости ва чуқур бўйин лимфа тугунлари Т.нинг регионар лимфа тугунларидир.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.