Til tizimi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 382-b. — ziyouz.com
Til tizimi — x,ar qanday tabiiy tilning özaro munosabatlar bilan boğlangan, muayyan birlik va butunlikni taşkil etuvçi lisoniy unsurlari majmui. T.t.ning har bir tarkibiy
qismi alohidaaloqida emas, balki tizimning boşqa tarkibiy qismlariga qaramaqarşi qöyilgandagina mavjud böladi.
Til murakkab butunlik bölib, uning tarkibiy qismlari sifatida fonologik, leksik (semantik), morfologik, sintaktik va uslubiy (funksional) sathlar ajratiladi. Til tizim (butunlik) tabiatiga egaligi bois uning tarkibiy qismlari ham şunday xarakterda böladi.
Tilning tizim sifatida izoxlanişi F.de Sossyur, V.Gumboldt va b. tilşunoslarning asarlaridan boşlangan. T.t. haqidagi hoz. zamon tasavvuri esa öz içiga özaro aloqador bölgan til sathlari, til birliklari, paradigmatik va sintagmatik munosabatlar, tilning belgilar tizimi ekanligi, tilda şakl hamda vazifa (funksiya), struktura va substansiya, tilning içki va taşqi aloqalari, sinxroniya va diaxroniya, analiz va sintez, doimiylik va muvaqqatlik kabi tuşunçalarni ham qamrab oladi.
T.t.ni taşkil etuvçi tarkibiy qismlar bir-birini taqozo etadi. Sözlar iştirokida söz birikmasi, gaplar şakllanadi va nutq hosil böladi. Bunda grammatik quriliş vositalari (affiks, yordamçi sözlar, sintaktik vositalar) hamda söz tartibi, inversiya, suppletivizm, tavtologiya singari vositalar ham öziga xos ahamiyat kasb etadi. Til öta murakkab qurilişli ijtimoiy hodisa bölib, uning negizini taşkil etuvçi til birliklari tizimlari asosida til qurilişining özaro boğliq bosqiçlari ajratiladi; bu bosqiçlarga xos birliklar tizimi tilşunoslikning turli sohalarida örganiladi.
Ad.: Sossyur F. de, Trudi po yazikoznaniyu, M., 1977; Solnsev V.M., Yazik kak sistemnostrukturnoye obrazovaniye, 2izd., M., 1977.
Ilhom Madrahimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛ ТИЗИМИ — х,ар қандай табиий тилнинг ўзаро муносабатлар билан боғланган, муайян бирлик ва бутунликни ташкил этувчи лисоний унсурлари мажмуи. Т.т.нинг ҳар бир таркибий
қисми алоҳидаалоқида эмас, балки тизимнинг бошқа таркибий қисмларига қарамақарши қўйилгандагина мавжуд бўлади.
Тил мураккаб бутунлик бўлиб, унинг таркибий қисмлари сифатида фонологик, лексик (семантик), морфологик, синтактик ва услубий (функционал) сатҳлар ажратилади. Тил тизим (бутунлик) табиатига эгалиги боис унинг таркибий қисмлари ҳам шундай характерда бўлади.
Тилнинг тизим сифатида изохланиши Ф.де Соссюр, В.Гумбольдт ва б. тилшуносларнинг асарларидан бошланган. Т.т. ҳақидаги ҳоз. замон тасаввури эса ўз ичига ўзаро алоқадор бўлган тил сатҳлари, тил бирликлари, парадигматик ва синтагматик муносабатлар, тилнинг белгилар тизими эканлиги, тилда шакл ҳамда вазифа (функция), структура ва субстанция, тилнинг ички ва ташқи алоқалари, синхрония ва диахрония, анализ ва синтез, доимийлик ва муваққатлик каби тушунчаларни ҳам қамраб олади.
Т.т.ни ташкил этувчи таркибий қисмлар бир-бирини тақозо этади. Сўзлар иштирокида сўз бирикмаси, гаплар шаклланади ва нутқ ҳосил бўлади. Бунда грамматик қурилиш воситалари (аффикс, ёрдамчи сўзлар, синтактик воситалар) ҳамда сўз тартиби, инверсия, супплетивизм, тавтология сингари воситалар ҳам ўзига хос аҳамият касб этади. Тил ўта мураккаб қурилишли ижтимоий ҳодиса бўлиб, унинг негизини ташкил этувчи тил бирликлари тизимлари асосида тил қурилишининг ўзаро боғлиқ босқичлари ажратилади; бу босқичларга хос бирликлар тизими тилшуносликнинг турли соҳаларида ўрганилади.
Ад.: Соссюр Ф. де, Труды по языкознанию, М., 1977; Солнцев В.М., Язык как системноструктурное образование, 2изд., М., 1977.
Илҳом Мадраҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.