Til va adabiyot instituti
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 380–382-b. — ziyouz.com
Til va adabiyot instituti TIL VA ADABIYOT INSTITUTI, Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alişer Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti (TAI) — özbek tili, adabiyoti va folklorining tarixi, hoz. holati, boşqa xalkdar tillari va adabiyotlari bilan aloqalarini örganiş böyiça tadqiqotlar olib boruvçi ilmiy muassasa. 1934 y. yanv.da Madaniy quriliş i.t. intining (1931—33) filol. bölimlari asosida taşkil topgan. 1937 y. rus şoiri A.S.Puşkin nomi berilgan. 1939 y.da Til, adabiyot va tarix inti tarzida qayta taşkil etilgan. 1940 y.dan SSSR FA Özbekiston filiali, 1943 y.dan Özbekiston FA tarkibidagi int.
Int negizida 1943 y.da Tarix inti, 1967 y.da Alişer Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi, 1968 y.da Özbek sovet ensiklopediyam Boş tahririyati taşkil topdi. 1991 y.da int 2 mustaqil intga — Adabiyot va Tilşunoslik intlariga ajraddi. 1991 y.da Adabiyot intiga Alişer Navoiy nomi berildi. 1998 y.da bu intlar birlaştirilib, hoz. nomidagi int taşkil topdi.
Intga turli yillarda O.Hoşimov (1934—37), IAhmedov (1937), F.Kamolov (1938), S. Husainov (1938—40), M. Yöldoşev (1940), V. Zohidov (1941), Amir Najib (1942—44), H.Zarifov (194448), I.Sultonov (194850), Oybek (1950), Yu.Sultonov (195152), V.Reşetov (1953—55), S.Qosimov (1955—58), A.Qayumov (1958—61), H.Qurbonova (1962—64), Q.Xonazarov (196471), Ş.Şoabduraxmonov (1971 74), M.Nurmuhamedov (1974—75), M.Qöşjonov (1975—86), B.Nazarov (1986—90), T.Mirzayev (1998 y.dan) rahbarlik qiddilar. Int faoliyati Fitrat, Elbek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, Uyğun, Ğozi Olim, Olim Şarafiddinov, H.Zarifov, MAfzalov, Izzat Sulton, M.Alaviya, 3. Husainova, Faxri Kamol, Qayum Ramazon, Olim Usmon, Z.Ma'rufov, S.Ibrohimov, F. Abdullayev, Ğ. Karimov, J. Şaripov, V.M. Jirmunskiy, Ye.E .Bertels, A.N.Kononov, Ye.D.Polivanov, K.K.Yudaxin, A.K.Borovkov, V.V.Reşetov, P.Şamsiyev, Xolid Rasul, H.Sulaymonov, H.Yoqubov, Ğ.Abdurahmonov, A.Hojiyev, N.Karimov, B. Nazarov, E.Begmatov, E.Fozilov, P.Qodirov, A.Hayitmetov, A.Abduğafurov, C.Faniyeva, M. Qöşjonov, U.Töyçiyev, S Akobirov, N.Mamatov kabi atokli yozuvçi va olimlar faoliyati bilan boğliq; int tarkibida 10 bölim bor: folklor, mumtoz adabiyot tarixi, 20-a. adabiyoti, hoz. adabiy jarayon, adabiyot nazariyasi, adabiy aloqalar va tarjima nazariyasi, hoz. özbek tili, özbek tili tarixi va dialektologiyasi, terminologiya, leksikologiya va leksikografiya. Intda 20 dan ortiq fan dri, 40 ga yaqin fan nomzodi bor.
Int olimlari bir neça avlodining ilmiyijodiy faoliyati tufayli Özbekistonda asoslari ma'rifatparvarlik va jadidçilik mafkurasiga borib taqaladigan yangi adabiyotşunoslik, folklorşunoslik va tilşunoslik yuzaga keldi. Özbek tili tarixi, fonetikasi, leksikasi, grammatikasi, stilistikasi va terminologiyasi masalalari har tomonlama tadqiq etildi, turli davrlarda önlab leksikologik va terminologik lugatlar yaratildi. Bular orasida «Özbek dialektologiyasi», 2 j.li «Özbek tili grammatikasi», «Özbek tilining tarixiy grammatikasi», 3 j.li «Özbek adabiy tili taraqqiyoti», «XIII—XIV ayerlar turkiy adabiy yodgorliklari tili», 1 va köp j.li Uzbekçarusça va Rusçaözbekça luğatlar, 2 j.li «Özbek tilining izohli luğati», 1 va 4 j.li «Navoiy asarlari luğati», «Özbek xalq şevalari lugati», «Özbek tilining imlo luğati» kabi asarlar bor.
Adabiyot va folklor merosini töplaş, naşr etiş, örganiş, hoz. adabiy jarayon, adabiyot nazariyasi va adabiy aloqalarni tadqiq etiş sohalarida ham jiddiy yutuqparga erişildi.
5 va 2 j.li «Özbek adabiyoti tarixi», 2 j.li «Adabiyot nazariyasi», 3 j.li «Bolalar adabiyoti tarixi» 3 j.li «Özbekistonda tarjima tarixi», 7 j.li «Özbek xalk, ijodi böyiça tadqiqotlar» turkumi, 3 j.li «Özbek folklori oçerklari» kabi kitoblar naşr etildi. Alişer Navoiy, Fitrat, Çölpon, Abdulla Krdiriy, Hamza, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon kabi şoir va yozuvçilar asarlarining köp jildli akademik naşrlari tayyorlandi. 2 j.li «Özbek maqollari», 37 j.li «Özbek xalq ijodi» namunalari çop etildi.
Istiklol şarofati bilan özbek adabiyoti, folklori va tilini örganiş tom ma'noda yangilandi. Avvalo, özbek adabiyetining şöro davrida örganilmagan, çala yoxud notöğri talqin qilingan qirralarini tadqiq etişga kirişildi. Jumladan, tasavvuf adabiyetining Yassaviy, Boqirğoniy, Maşrab, Huvaydo, Söfi Olloyor singari yetakçi namoyandalari ijodi har tomonlama tadqiq etildi. Husayn Boyqaro, Ubaydiy, Feruz, Umarxon singari ğukmdorijodkorlar hayoti va ijodini örganişga kirişildi.
Intda özbek xalqining ming yillik oğzaki ijodi namunalarining töla va mukammal naşrlarini tayyorlaş böyiça tadqiqotlarolibborildi. Jumladan, «Alpomiş» dostoni yaratilganining 1000 yilligi munosabati bilan dostonning akademik naşri birinçi marta töla holda amalga oşirildi. Intda özbek folklori va adabiyotining eng qad. davrlardan bugungi kungaça bölgan taraqqiyotini körsatuvçi 12 jiddli tarixini yaratişga kirişildi.
Mustaqillik yillarida intning xalqaro aloqalari kengaydi. «Alpomiş» dostoni Germaniya va Turkiyada naşr qilindi, int olimlari tadqiqotlari Xitoy, Germaniya, Rossiya va Turkiyadagi nufuzli jurnali va töplamlarda çop etilmoqda, şuningdek, AQŞ, Yaponiya, Koreya, Turkiya mamlakatlari fuqarolari intda ilmiy iş olib bormoqda.
Intda aspirantura va doktarantura ta'limi yölga qöyilgan. Int huzurida doktorlik dissertatsiyalari himoyasi böyiça 2 ixtisoslaştirilgan kengaş faoliyat körsatmoqda. Intda 1958 y.dan «Özbek tili va adabiyoti» jurnali naşr etiladi.
Töra Mirzayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛ ВА АДАБИЁТ ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти (ТАИ) — ўзбек тили, адабиёти ва фольклорининг тарихи, ҳоз. ҳолати, бошқа халкдар тиллари ва адабиётлари билан алоқаларини ўрганиш бўйича тадқиқотлар олиб борувчи илмий муассаса. 1934 й. янв.да Маданий қурилиш и.т. интининг (1931—33) филол. бўлимлари асосида ташкил топган. 1937 й. рус шоири А.С.Пушкин номи берилган. 1939 й.да Тил, адабиёт ва тарих инти тарзида қайта ташкил этилган. 1940 й.дан СССР ФА Ўзбекистон филиали, 1943 й.дан Ўзбекистон ФА таркибидаги инт.
Инт негизида 1943 й.да Тарих инти, 1967 й.да Алишер Навоий номидаги Адабиёт музейи, 1968 й.да Ўзбек совет энциклопедиям Бош таҳририяти ташкил топди. 1991 й.да инт 2 мустақил интга — Адабиёт ва Тилшунослик интларига ажрадди. 1991 й.да Адабиёт интига Алишер Навоий номи берилди. 1998 й.да бу интлар бирлаштирилиб, ҳоз. номидаги инт ташкил топди.
Интга турли йилларда О.Ҳошимов (1934—37), ИАҳмедов (1937), Ф.Камолов (1938), С. Ҳусаинов (1938—40), М. Йўлдошев (1940), В. Зоҳидов (1941), Амир Нажиб (1942—44), Ҳ.Зарифов (194448), И.Султонов (194850), Ойбек (1950), Ю.Султонов (195152), В.Решетов (1953—55), С.Қосимов (1955—58), А.Қаюмов (1958—61), Ҳ.Қурбонова (1962—64), Қ.Хоназаров (196471), Ш.Шоабдурахмонов (1971 74), М.Нурмуҳамедов (1974—75), М.Қўшжонов (1975—86), Б.Назаров (1986—90), Т.Мирзаев (1998 й.дан) раҳбарлик қиддилар. Инт фаолияти Фитрат, Элбек, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон, Уйғун, Ғози Олим, Олим Шарафиддинов, Ҳ.Зарифов, МАфзалов, Иззат Султон, М.Алавия, 3. Ҳусаинова, Фахри Камол, Қаюм Рамазон, Олим Усмон, З.Маъруфов, С.Иброҳимов, Ф. Абдуллаев, Ғ. Каримов, Ж. Шарипов, В.М. Жирмунский, Е.Э .Бертельс, А.Н.Кононов, Е.Д.Поливанов, К.К.Юдахин, А.К.Боровков, В.В.Решетов, П.Шамсиев, Холид Расул, Ҳ.Сулаймонов, Ҳ.Ёқубов, Ғ.Абдураҳмонов, А.Ҳожиев, Н.Каримов, Б. Назаров, Э.Бегматов, Э.Фозилов, П.Қодиров, А.Ҳайитметов, А.Абдуғафуров, C.Faниева, М. Қўшжонов, У.Тўйчиев, С Акобиров, Н.Маматов каби атокли ёзувчи ва олимлар фаолияти билан боғлиқ; инт таркибида 10 бўлим бор: фольклор, мумтоз адабиёт тарихи, 20-а. адабиёти, ҳоз. адабий жараён, адабиёт назарияси, адабий алоқалар ва таржима назарияси, ҳоз. ўзбек тили, ўзбек тили тарихи ва диалектологияси, терминология, лексикология ва лексикография. Интда 20 дан ортиқ фан дри, 40 га яқин фан номзоди бор.
Инт олимлари бир неча авлодининг илмийижодий фаолияти туфайли Ўзбекистонда асослари маърифатпарварлик ва жадидчилик мафкурасига бориб тақаладиган янги адабиётшунослик, фольклоршунослик ва тилшунослик юзага келди. Ўзбек тили тарихи, фонетикаси, лексикаси, грамматикаси, стилистикаси ва терминологияси масалалари ҳар томонлама тадқиқ этилди, турли даврларда ўнлаб лексикологик ва терминологик лугатлар яратилди. Булар орасида «Ўзбек диалектологияси», 2 ж.ли «Ўзбек тили грамматикаси», «Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси», 3 ж.ли «Ўзбек адабий тили тараққиёти», «XIII—XIV аерлар туркий адабий ёдгорликлари тили», 1 ва кўп ж.ли Узбекчарусча ва Русчаўзбекча луғатлар, 2 ж.ли «Ўзбек тилининг изоҳли луғати», 1 ва 4 ж.ли «Навоий асарлари луғати», «Ўзбек халқ шевалари лугати», «Ўзбек тилининг имло луғати» каби асарлар бор.
Адабиёт ва фольклор меросини тўплаш, нашр этиш, ўрганиш, ҳоз. адабий жараён, адабиёт назарияси ва адабий алоқаларни тадқиқ этиш соҳаларида ҳам жиддий ютуқпарга эришилди.
5 ва 2 ж.ли «Ўзбек адабиёти тарихи», 2 ж.ли «Адабиёт назарияси», 3 ж.ли «Болалар адабиёти тарихи» 3 ж.ли «Ўзбекистонда таржима тарихи», 7 ж.ли «Ўзбек халк, ижоди бўйича тадқиқотлар» туркуми, 3 ж.ли «Ўзбек фольклори очерклари» каби китоблар нашр этилди. Алишер Навоий, Фитрат, Чўлпон, Абдулла Крдирий, Ҳамза, Ойбек, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон каби шоир ва ёзувчилар асарларининг кўп жилдли академик нашрлари тайёрланди. 2 ж.ли «Ўзбек мақоллари», 37 ж.ли «Ўзбек халқ ижоди» намуналари чоп этилди.
Истиклол шарофати билан ўзбек адабиёти, фольклори ва тилини ўрганиш том маънода янгиланди. Аввало, ўзбек адабиетининг шўро даврида ўрганилмаган, чала ёхуд нотўғри талқин қилинган қирраларини тадқиқ этишга киришилди. Жумладан, тасаввуф адабиетининг Яссавий, Боқирғоний, Машраб, Ҳувайдо, Сўфи Оллоёр сингари етакчи намояндалари ижоди ҳар томонлама тадқиқ этилди. Ҳусайн Бойқаро, Убайдий, Феруз, Умархон сингари ғукмдорижодкорлар ҳаёти ва ижодини ўрганишга киришилди.
Интда ўзбек халқининг минг йиллик оғзаки ижоди намуналарининг тўла ва мукаммал нашрларини тайёрлаш бўйича тадқиқотларолибборилди. Жумладан, «Алпомиш» достони яратилганининг 1000 йиллиги муносабати билан достоннинг академик нашри биринчи марта тўла ҳолда амалга оширилди. Интда ўзбек фольклори ва адабиётининг энг қад. даврлардан бугунги кунгача бўлган тараққиётини кўрсатувчи 12 жиддли тарихини яратишга киришилди.
Мустақиллик йилларида интнинг халқаро алоқалари кенгайди. «Алпомиш» достони Германия ва Туркияда нашр қилинди, инт олимлари тадқиқотлари Хитой, Германия, Россия ва Туркиядаги нуфузли журнали ва тўпламларда чоп этилмоқда, шунингдек, АҚШ, Япония, Корея, Туркия мамлакатлари фуқаролари интда илмий иш олиб бормоқда.
Интда аспирантура ва доктарантура таълими йўлга қўйилган. Инт ҳузурида докторлик диссертациялари ҳимояси бўйича 2 ихтисослаштирилган кенгаш фаолият кўрсатмоқда. Интда 1958 й.дан «Ўзбек тили ва адабиёти» журнали нашр этилади.
Тўра Мирзаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.