Tillakori madrasa

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 384–385-b. — ziyouz.com

Tillakori madrasa - Samarqanddagi me'moriy yodgorlik. Registon ansamblitsa Uluğbek davrida bunyod etilgan Mirzoyi karvonsaroyi (15-a.) örnida Samarqand hokimi Yalangtöşbiy Bahodir Madrasa va jome masjid qurdirgan (1641—46). Karvonsaroy asosi ustiga Madrasa (şim. şarqiy qismida), hujralar örnida peştoq gumbazli masjid (ğarbida) joylaşgan. Dastlab «Yalangtöşbiy kiçik madrasasi» deb nomlangan. Keyinçalik masjid bezagida boşqa bir obida qurilişiga yetadigan miqdorda oltin sarflangani uçun «tillakori» (tilladan işlov berilgan) deb yuritila boşlagan. T.m.dan şahar jome masjvdi va Madrasa sifatida foydalanilgan. Şuning uçun masjidi (63x22 m) katta va serhaşamligi bilan boşqa madrasalardan ajralib turadi. Madrasa (70x70 m) ga ğarbiy peştoq orqali kiriladi. Peştoq çuqur ravoqli, 2 qanotining oldi ravoqli, 2 qavatli hujralar, burçaklarini teng hajmdagi guldastamezanalar egallagan. Masjid xonaqohi (10,8x10,8 m)ning poygumbazi baland, uzoqdan közga taşlanib turadi. Uning gumbazi nihoyasiga yetkazilmagan. Xonaqoh töriga marmardan mehrob va zinapoyali minbar işlangan. Öz davrida zarhal naqşlar bilan jozibador bezatilgan xonaqohning 2 yonini oldi ravoqli, gumbaz tomli ayvon (yölak) lar egallagan. Peştoq ravoğidagi marmar taxtaçada bezak işlari 1659—60 y.larda bajarilganligi yozilgan.

T.m. bir neça bor ta'mir qilingan. 1817 y.da amir Haydar buyruği bilan zilziladan zarar körgan peştoği qayta tiklanişi jarayonida şakli buzilgan. 1885 y.dagi ta'mir vaqtida zarhal naqşlar oddiy böyoklar bilan almaştirilgan. T.m.da Samarkand ta'mirlaş ustaxonasi taşkil etilib (1930), koşinlarning qad. rangini topiş yölida tadqiqot işlari olib borilgan. T.m.dagi yöqolib ketayozgan noyob zarhal naqşlarni ustalar ilmiy örganib, qayta tikladi (1970). Binokorlar madrasaning Registonga qaragan peştoğini Şerdor Madrasa va Uluğbek madrasasi bilan moslaştirib qayta qurdi. Peştoq ravoği va ravoq içidagi qalqonsimon bağali, guldastasi hamda xonaqoh gumbazi, içidagi tilla halli börtma naqşlari qayta jilolandi (1974). Baland gyuygumbazi ustiga feruza rang koşin bilan qoplangan gumbaz örnatildi. Boş tarzidagi bezak mavzularining boyligi, içki va taşqi naqşlarning serxaşamligi, peştoq qanosi va tokçasidagi iroqi kaştani eslatuvçi bezaklar, börtma yozuvlar öziga xosdir. Ravoq burçaklari, bezakli toqilarni töldirişda koşinpaz ustalar turli usullarni qöllaşgan (ğiştlarning mayda naqşlari koşinlarning handasiy va islimiy naqşlari bilan moslaştirilgan). Koşinkori ravoklarda yaşil tangaçalar, sarğiş yaproqlar va feruza poyalar aks ettirilgan. Xonaqoh izorasi koşinnamoyon, devori, gumbazi va bağali kundal uslubidagi serhaşam naqşlarga boy. Mehrob ravoği va bağali muqarnas kosaçalar bilan töldirilib, zarhal berilgan hamda Qur'on oyatlaridan olingan börtma yozuvlar bilan hoşiyalangan.

Eşiklar murakkab naqş va yozuvlar bilan yoğoç öymakorligida pardozlangan. Hovli saxni (50x50 m)ga marmar yotqizilgan. Atrofidagi hujralarga eşik, tobadoniga panjaralar işlangan. Hujralar yoz kunlari ham salqin böladi. T.m.da muzey taşkil etilgan bölib, unda madrasani ta'mirlaşga oid narsalar saklangan.

Ad.: Samarkand, T., 1986; Özbekiston islom obidalari, T., 2002.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИЛЛАКОРИ МАДРАСА - Самарқанддаги меъморий ёдгорлик. Регистон ансамблица Улуғбек даврида бунёд этилган Мирзойи карвонсаройи (15-а.) ўрнида Самарқанд ҳокими Ялангтўшбий Баҳодир Мадраса ва жоме масжид қурдирган (1641—46). Карвонсарой асоси устига Мадраса (шим. шарқий қисмида), ҳужралар ўрнида пештоқ гумбазли масжид (ғарбида) жойлашган. Дастлаб «Ялангтўшбий кичик мадрасаси» деб номланган. Кейинчалик масжид безагида бошқа бир обида қурилишига етадиган миқдорда олтин сарфлангани учун «тиллакори» (тилладан ишлов берилган) деб юритила бошлаган. Т.м.дан шаҳар жоме масжвди ва Мадраса сифатида фойдаланилган. Шунинг учун масжиди (63x22 м) катта ва серҳашамлиги билан бошқа мадрасалардан ажралиб туради. Мадраса (70x70 м) га ғарбий пештоқ орқали кирилади. Пештоқ чуқур равоқли, 2 қанотининг олди равоқли, 2 қаватли ҳужралар, бурчакларини тенг ҳажмдаги гулдастамезаналар эгаллаган. Масжид хонақоҳи (10,8x10,8 м)нинг пойгумбази баланд, узоқдан кўзга ташланиб туради. Унинг гумбази ниҳоясига етказилмаган. Хонақоҳ тўрига мармардан меҳроб ва зинапояли минбар ишланган. Ўз даврида зарҳал нақшлар билан жозибадор безатилган хонақоҳнинг 2 ёнини олди равоқли, гумбаз томли айвон (йўлак) лар эгаллаган. Пештоқ равоғидаги мармар тахтачада безак ишлари 1659—60 й.ларда бажарилганлиги ёзилган.

Т.м. бир неча бор таъмир қилинган. 1817 й.да амир Ҳайдар буйруғи билан зилзиладан зарар кўрган пештоғи қайта тикланиши жараёнида шакли бузилган. 1885 й.даги таъмир вақтида зарҳал нақшлар оддий бўёклар билан алмаштирилган. Т.м.да Самарканд таъмирлаш устахонаси ташкил этилиб (1930), кошинларнинг қад. рангини топиш йўлида тадқиқот ишлари олиб борилган. Т.м.даги йўқолиб кетаёзган ноёб зарҳал нақшларни усталар илмий ўрганиб, қайта тиклади (1970). Бинокорлар мадрасанинг Регистонга қараган пештоғини Шердор Мадраса ва Улуғбек мадрасаси билан мослаштириб қайта қурди. Пештоқ равоғи ва равоқ ичидаги қалқонсимон бағали, гулдастаси ҳамда хонақоҳ гумбази, ичидаги тилла ҳалли бўртма нақшлари қайта жилоланди (1974). Баланд гюйгумбази устига феруза ранг кошин билан қопланган гумбаз ўрнатилди. Бош тарзидаги безак мавзуларининг бойлиги, ички ва ташқи нақшларнинг серхашамлиги, пештоқ қаноси ва токчасидаги ироқи каштани эслатувчи безаклар, бўртма ёзувлар ўзига хосдир. Равоқ бурчаклари, безакли тоқиларни тўлдиришда кошинпаз усталар турли усулларни қўллашган (ғиштларнинг майда нақшлари кошинларнинг ҳандасий ва ислимий нақшлари билан мослаштирилган). Кошинкори равокларда яшил тангачалар, сарғиш япроқлар ва феруза поялар акс эттирилган. Хонақоҳ изораси кошиннамоён, девори, гумбази ва бағали кундал услубидаги серҳашам нақшларга бой. Меҳроб равоғи ва бағали муқарнас косачалар билан тўлдирилиб, зарҳал берилган ҳамда Қуръон оятларидан олинган бўртма ёзувлар билан ҳошияланган.

Эшиклар мураккаб нақш ва ёзувлар билан ёғоч ўймакорлигида пардозланган. Ҳовли сахни (50х50 м)га мармар ётқизилган. Атрофидаги ҳужраларга эшик, тобадонига панжаралар ишланган. Ҳужралар ёз кунлари ҳам салқин бўлади. Т.м.да музей ташкил этилган бўлиб, унда мадрасани таъмирлашга оид нарсалар сакланган.

Ад.: Самарканд, Т., 1986; Ўзбекистон ислом обидалари, Т., 2002.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.