Tillarning çatişuvi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 388–389-b. — ziyouz.com
Tillarning çatişuvi - muayyan bir til yoki lahja tizimidagi unsurlarning ikkinçi bir til yoki lahja tizimidagi unsurlar bilan qöşilib ketişi; ma'lum tarixiy davrlarda harbiysiyosiy jihatdan ğolib bölgan xalqning tili bilan mağlub bölgan xalq tili urtasidagi munosabatlar majmui. Bunda ba'zan ğolib xalqning tili mağlub xalq tilidan ustunlik qiladi va mağlub til, muayyan iz qoldirgan holda, ğolib tilga singib ketadi, ba'zan ğolib xalq tili, ma'lum iz qoldirgan holda, mağlub xalq tiliga singib ketadi. Mac, mil. av. 2—1-a.larda rimliklar Galliya, Iberiya kabi hududlarni böysundirganlarida, bu hududlar aholisini öz tillarini (xalqona lotin tilini) örganişga majbur qilganlar. Aksinça, german qabilalaridan franklar Fransiyaning şim. hududlarini bosib olganlarida, özlari «fransuzlaşib», ularning tillari mağlub til bölib qolgan. Turkiyzabon bulğor qabilalari 10-a.da Bolqrn slavyan qabilalarini böysundirgan («Bolgariya» atamasi xam şu qabila nomidan olingan), lekin T.ç. tufayli öz tillarini yöqotib yuborgan. 13-a.dagi möğul istilosidan söng möğul tilining Örta Osiyodagi holati ğaqida ham şunday deyiş mumkin. T.ç.da 2 tuşunça: substrat va superstrat özaro farqlanadi; ularning har ikkalasi ham mağlub tilning ğolib tildagi unsurlarini anglatadi.
T.ç.ni oddiy söz özlaştirişdan, tillarning özaro bir-birini boyitişidan farklaş kerak. Çunki boşqatildan söz özlaştirgan tillar öziga xos xususiyatlarini saklab, içki imkoniyatlari asosida rivojlanadi: bu holatda ma'lum til leksikasining boyişi haqida gapiriş mumkin. Xususan, özbek, uyğur, ozarbayjon, tatar tillariga islom dini, Qur'on matnini örganiş munosabati bilan köplab arabça luğaviy birliklar kirib özlaşgan bölsada, bu tillar öziga xos xususiyatlarini, asosan, töliq saqlab qolgan. T.ç.da esa tillar rivojining içki qonuniyatlari buziladi yoki batamom yöqoladi; fonetika va fammatika sohalarida bir qator tub özgarişlar sodir böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛЛАРНИНГ ЧАТИШУВИ - муайян бир тил ёки лаҳжа тизимидаги унсурларнинг иккинчи бир тил ёки лаҳжа тизимидаги унсурлар билан қўшилиб кетиши; маълум тарихий даврларда ҳарбийсиёсий жиҳатдан ғолиб бўлган халқнинг тили билан мағлуб бўлган халқ тили уртасидаги муносабатлар мажмуи. Бунда баъзан ғолиб халқнинг тили мағлуб халқ тилидан устунлик қилади ва мағлуб тил, муайян из қолдирган ҳолда, ғолиб тилга сингиб кетади, баъзан ғолиб халқ тили, маълум из қолдирган ҳолда, мағлуб халқ тилига сингиб кетади. Mac, мил. ав. 2—1-а.ларда римликлар Галлия, Иберия каби ҳудудларни бўйсундирганларида, бу ҳудудлар аҳолисини ўз тилларини (халқона лотин тилини) ўрганишга мажбур қилганлар. Аксинча, герман қабилаларидан франклар Франциянинг шим. ҳудудларини босиб олганларида, ўзлари «французлашиб», уларнинг тиллари мағлуб тил бўлиб қолган. Туркийзабон булғор қабилалари 10-а.да Болқрн славян қабилаларини бўйсундирган («Болгария» атамаси хам шу қабила номидан олинган), лекин Т.ч. туфайли ўз тилларини йўқотиб юборган. 13-а.даги мўғул истилосидан сўнг мўғул тилининг Ўрта Осиёдаги ҳолати ғақида ҳам шундай дейиш мумкин. Т.ч.да 2 тушунча: субстрат ва суперстрат ўзаро фарқланади; уларнинг ҳар иккаласи ҳам мағлуб тилнинг ғолиб тилдаги унсурларини англатади.
Т.ч.ни оддий сўз ўзлаштиришдан, тилларнинг ўзаро бир-бирини бойитишидан фарклаш керак. Чунки бошқатилдан сўз ўзлаштирган тиллар ўзига хос хусусиятларини саклаб, ички имкониятлари асосида ривожланади: бу ҳолатда маълум тил лексикасининг бойиши ҳақида гапириш мумкин. Хусусан, ўзбек, уйғур, озарбайжон, татар тилларига ислом дини, Қуръон матнини ўрганиш муносабати билан кўплаб арабча луғавий бирликлар кириб ўзлашган бўлсада, бу тиллар ўзига хос хусусиятларини, асосан, тўлиқ сақлаб қолган. Т.ч.да эса тиллар ривожининг ички қонуниятлари бузилади ёки батамом йўқолади; фонетика ва фамматика соҳаларида бир қатор туб ўзгаришлар содир бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.