Tillarning genealogik tasnifi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 387-b. — ziyouz.com
Tillarning genealogik tasnifi — tillarning kelib çiqişi va qarindoşligini aniklaşga asoslangan tasnif. Dastlabki, ilk asos tildan kelib çiqqan tillar özaro qarindoş tillar hisoblanadi (mas., hoz. 20 dan ortiq turkiy tillar dastlabki kad. turkiy tilning, hoz. slavyan tillari esa dastlabki umumslavyan tilining makon va zamondagi variantlaridir). Tillarning genetik qarindoşligi tillar örtasidagi fonetik, grammatik va leksik uxşaşliklar tizimini aniklaş orqali belgilanadi. T.g.t.ning ilk manbalari, asoslari sifatida M.Koşğariyning turkiy lahja(til)lar böyiça, bir qança arab olimlarining som tillari böyiça izlanişlarini körsatiş mumkin. T.g.t.ning maydonga kelişi qiyosiytarixiy tilşunoslikning paydo bölişi (19-a.) bilan boğliq. Bu tasnifda qarindoş tillar kiçik guruhçalarga, guruhlarga, oilalarga, ba'zan esa undan kattaroq birliklarga — makrooilalarga yoki til formatsiyalariga (mas., uraloltoy tillari) birlaştiriladi (mas., T.g.t.ga köra, özbek tili turkiy tillar oilasining şarqiy guruhiga, rus tili esa hindevropa tillari oilasining slavyan guruhidagi şarqiy slavyan guruhçasiga mansub). Aksariyat tillarni genealogik jihatdan tasnif qiliş va ularni u yoki bu oilaga kiritiş köpinça munozarali böladi. Mas., Kavkaz tillari oilasining mavjudligini hamma olimlar ham tan olgan emas (yana q. 7mllar tasnifi. Lingvistik geografiya. Tillarning morfologik tasnifi).
Ad.: Benvenist E., Klassifikatsiya yazikov [V kn.: Novoye v lingvistike, vöp. 3], M., 1963; Teoretiçeskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ç. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛЛАРНИНГ ГЕНЕАЛОГИК ТАСНИФИ — тилларнинг келиб чиқиши ва қариндошлигини аниклашга асосланган тасниф. Дастлабки, илк асос тилдан келиб чиққан тиллар ўзаро қариндош тиллар ҳисобланади (мас., ҳоз. 20 дан ортиқ туркий тиллар дастлабки кад. туркий тилнинг, ҳоз. славян тиллари эса дастлабки умумславян тилининг макон ва замондаги вариантларидир). Тилларнинг генетик қариндошлиги тиллар ўртасидаги фонетик, грамматик ва лексик ухшашликлар тизимини аниклаш орқали белгиланади. Т.г.т.нинг илк манбалари, асослари сифатида М.Кошғарийнинг туркий лаҳжа(тил)лар бўйича, бир қанча араб олимларининг сом тиллари бўйича изланишларини кўрсатиш мумкин. Т.г.т.нинг майдонга келиши қиёсийтарихий тилшуносликнинг пайдо бўлиши (19-а.) билан боғлиқ. Бу таснифда қариндош тиллар кичик гуруҳчаларга, гуруҳларга, оилаларга, баъзан эса ундан каттароқ бирликларга — макрооилаларга ёки тил формацияларига (мас., уралолтой тиллари) бирлаштирилади (мас., Т.г.т.га кўра, ўзбек тили туркий тиллар оиласининг шарқий гуруҳига, рус тили эса ҳиндевропа тиллари оиласининг славян гуруҳидаги шарқий славян гуруҳчасига мансуб). Аксарият тилларни генеалогик жиҳатдан тасниф қилиш ва уларни у ёки бу оилага киритиш кўпинча мунозарали бўлади. Мас., Кавказ тиллари оиласининг мавжудлигини ҳамма олимлар ҳам тан олган эмас (яна қ. 7мллар таснифи. Лингвистик география. Тилларнинг морфологик таснифи).
Ад.: Бенвенист Э., Классификация языков [В кн.: Новое в лингвистике, вўп. 3], М., 1963; Теоретические основы классификации языков мира, ч. 1—2, М., 1980—82; Реформатский А.А., Введение в языковедение, М., 1998.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.