Tillarning morfologik tasnifi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 387–388-b. — ziyouz.com
Tillarning morfologik tasnifi TILLARNING MORFOLOGIK (TIPOLOGIK) TASNIFI - tillarni grammatik şakl hosil qiliş usullarida farq qilişiga köra guruhlarga ajratiş; tillarni tipologik tasniflaşning bir turi. Bu tasnifga köra, tillarning quyidagi turlari ajratiladi: amorf (özak) tillar, maye xitoy, bamana, annam, Jan.Şarqiy Osiyo mamlakatlari xalklarining talay tillari. Bu tillarning luğat tarkibi, asosan, bir böğinli sözözaklardan iborat bölib, ularda turlaniş, tuslaniş xususiyatlari yöq. Şu bois uşbu tillarda söz yasovçi affikslar, yordamçi sözlar vazifasini bajaruvçi yuklamalargina mavjud. Özak tillarda söz tartibi muhim ahamiyat kasb etadi.
Agglyutinativ tillar (turkiy, bantu, möğul, finugor tillari)da sözlar özak va unga birikib keladigan affikslardan iborat böladi hamda sözning morfologik tuzilişi (özak va affiks) aniq ajralib turadi. Bunda har bir affiks bir ma'no, vazifa bilan qatnaşadi. Mas., turkiy tillarda, jumladan, özbek tilida yasama sözlar va söz şakllari asosga muayyan izçillik bilan affikslar qöşiş orqali hosil qilinadi va bunda affikslarning har biri uz ma'nosi bilan qatnaşadi: terimçilarimizga.
Flektiv tillar affikslarning özak bilan birikib, unga singib ketişi bilan tavsiflanadi. Bunday tillarda grammatik ma'nolar fleksiya yöli bilan ifodalanadi: mas., arab tilida kitob (birlik) — kutub (köplik) yoki rus tilida drug (birlik) — druzya (köplik), ularga hindevropa va som tillari oilalari kiradi. Flektiv tillar sintetik va analitik tillarga ham ajratiladi. Sintetik tillarda grammatik ma'nolar (gapda suzlarning uzaro munosabati) şakl yasovçi affikslar vositasida ifodalanadi (mas., rus, nemis tillari). Analitik tillarda esa grammatik ma'nolar söz şakllari (şakl yasovçi qöşimçalar) vositasida emas, balki yordamçi sözlar, suz tartibi, ohang yordamida ifodalanadi (mas., ingliz, fransuz, ispan tillari).
Polisintetik tillar (Şim. Amerika indeyslari tillari)da asosiy nutq birligi suzgapdir. Tasnif etilgan tillar orasiga qat'iy çegara köyib bölmaydi, çunki bir tilda uçraydigan ayrim til hodisalari boşqalarida ham uçrab qolişi mumkin. Mas., Okeaniya tillarini ham amorf tillar, ham agglyutinativ tillar sifatida tavsiflaş mumkin.
T.m.t. dunyo tillarini muayyan morfologik xususiyatlariga köra guruhlaş, ularning umumiy çizmasini yaratiş jihatlaridan muhim, şu bois u hozir ham öz e'tiborini yöqotmagan.
Ad.: Kuznetsov P. S, Morfologiçeskaya klassifikatsiya yazikov, M., 1954; Teoretiçeskiye osnovö klassifikatsii yazikov mira, ç. 12, M., 198082.
Ilhom Madrahimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЛЛАРНИНГ МОРФОЛОГИК (ТИПОЛОГИК) ТАСНИФИ - тилларни грамматик шакл ҳосил қилиш усулларида фарқ қилишига кўра гуруҳларга ажратиш; тилларни типологик таснифлашнинг бир тури. Бу таснифга кўра, тилларнинг қуйидаги турлари ажратилади: аморф (ўзак) тиллар, мае хитой, бамана, аннам, Жан.Шарқий Осиё мамлакатлари халкларининг талай тиллари. Бу тилларнинг луғат таркиби, асосан, бир бўғинли сўзўзаклардан иборат бўлиб, уларда турланиш, тусланиш хусусиятлари йўқ. Шу боис ушбу тилларда сўз ясовчи аффикслар, ёрдамчи сўзлар вазифасини бажарувчи юкламаларгина мавжуд. Ўзак тилларда сўз тартиби муҳим аҳамият касб этади.
Агглютинатив тиллар (туркий, банту, мўғул, финугор тиллари)да сўзлар ўзак ва унга бирикиб келадиган аффикслардан иборат бўлади ҳамда сўзнинг морфологик тузилиши (ўзак ва аффикс) аниқ ажралиб туради. Бунда ҳар бир аффикс бир маъно, вазифа билан қатнашади. Мас., туркий тилларда, жумладан, ўзбек тилида ясама сўзлар ва сўз шакллари асосга муайян изчиллик билан аффикслар қўшиш орқали ҳосил қилинади ва бунда аффиксларнинг ҳар бири уз маъноси билан қатнашади: теримчиларимизга.
Флектив тиллар аффиксларнинг ўзак билан бирикиб, унга сингиб кетиши билан тавсифланади. Бундай тилларда грамматик маънолар флексия йўли билан ифодаланади: мас., араб тилида китоб (бирлик) — кутуб (кўплик) ёки рус тилида друг (бирлик) — друзья (кўплик), уларга ҳиндевропа ва сом тиллари оилалари киради. Флектив тиллар синтетик ва аналитик тилларга ҳам ажратилади. Синтетик тилларда грамматик маънолар (гапда сузларнинг узаро муносабати) шакл ясовчи аффикслар воситасида ифодаланади (мас., рус, немис тиллари). Аналитик тилларда эса грамматик маънолар сўз шакллари (шакл ясовчи қўшимчалар) воситасида эмас, балки ёрдамчи сўзлар, суз тартиби, оҳанг ёрдамида ифодаланади (мас., инглиз, француз, испан тиллари).
Полисинтетик тиллар (Шим. Америка индейслари тиллари)да асосий нутқ бирлиги сузгапдир. Тасниф этилган тиллар орасига қатъий чегара кўйиб бўлмайди, чунки бир тилда учрайдиган айрим тил ҳодисалари бошқаларида ҳам учраб қолиши мумкин. Мас., Океания тилларини ҳам аморф тиллар, ҳам агглютинатив тиллар сифатида тавсифлаш мумкин.
Т.м.т. дунё тилларини муайян морфологик хусусиятларига кўра гуруҳлаш, уларнинг умумий чизмасини яратиш жиҳатларидан муҳим, шу боис у ҳозир ҳам ўз эътиборини йўқотмаган.
Ад.: Кузнецов П. С, Морфологическая классификация языков, М., 1954; Теоретические основў классификации языков мира, ч. 12, М., 198082.
Илҳом Мадраҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.