Timsohlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 395–396-b. — ziyouz.com
Timsohlar — suvda yaşovçi sudralib yuruvçilar turkumi. Tanasi kaltakesakka öxşaş, uz. 2—7 m, boşi yassilaşgan, tumşuği uzun. Közlari va burun teşiklari boşi ustidan börtib çiqib turadi. Burun va quloq teşiklari suvda yopiladigan klapanlar bilan ta'minlangan. Oğiz böşliğida ikkilamçi tanglay böladi. Tişlari yirik. Tili oğiz tubiga yopişgan. Dumi uzun va baland (ikki yondan yassilaşgan). Orqa oyoqlari barmoqlari orasida suzgiç pardalari bor. Terisi qattiq va qalin, muguzsimon yirik plastinkalar bilan qoplangan. Muguz plastinkalar ostida suyak plastinkalar joylaşğan. T. yuragi 4 kamerali bölişi bilan boşqa sudralib yuruvçilardan farq qiladi. Öpkasi yaxşi rivojlangan. Erkaklari kloakasi orqa qismida toq jinsiy organ joylaşgan. Alligatorlar, gaviallar va haqiqiy timsoxlar oilalariga bölinadi.
T. oilasiga 3 uruğ va 15 ga yaqin tur kiradi, jumladan, nil T.i (uz. 7 m gaça) tropik Afrika daryo, köl va botqokliklarida; tarokli T. (uz. 6 m gaça) Jan.Şarqiy Osiyo, Malayya arxipelagi orollari, Şim. Avstraliya va Yangi Gvineyadagi daryolarning quyiliş joylari va dengiz sohillarida tarqalgan. T. hayotining köp qismini suvda ötkazadi; asosan, tunda faol. Balikdar, sut emizuvçilar, quşlar va suv umurtqasizlari bilan oziklanadi. Nil T.i va tarokdi T. odam uçun xavfli. Urğoçi T. qirğokdagi qum yoki çiriyotgan barglar orasiga 20—100 tuxum qöyadi; nasli töğrisida ğamxörlik qiladi. T. göşti yeyiladi, terisidan qimmatbaho terigalantereya buyumlari tayyorlanadi. Köplab ovlanişi tufayli soni kamayib ketgan. 26 turi va kenja turi (jumladan, 15haqiqiy T.) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Bir qança mamlakatlar (AQŞ, Kuba, Yaponiya, Keniya)da T.ni köpaytiradigan pitomniklar mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИМСОҲЛАР — сувда яшовчи судралиб юрувчилар туркуми. Танаси калтакесакка ўхшаш, уз. 2—7 м, боши яссилашган, тумшуғи узун. Кўзлари ва бурун тешиклари боши устидан бўртиб чиқиб туради. Бурун ва қулоқ тешиклари сувда ёпиладиган клапанлар билан таъминланган. Оғиз бўшлиғида иккиламчи танглай бўлади. Тишлари йирик. Тили оғиз тубига ёпишган. Думи узун ва баланд (икки ёндан яссилашган). Орқа оёқлари бармоқлари орасида сузгич пардалари бор. Териси қаттиқ ва қалин, мугузсимон йирик пластинкалар билан қопланган. Мугуз пластинкалар остида суяк пластинкалар жойлашған. Т. юраги 4 камерали бўлиши билан бошқа судралиб юрувчилардан фарқ қилади. Ўпкаси яхши ривожланган. Эркаклари клоакаси орқа қисмида тоқ жинсий орган жойлашган. Аллигаторлар, гавиаллар ва ҳақиқий тимсохлар оилаларига бўлинади.
Т. оиласига 3 уруғ ва 15 га яқин тур киради, жумладан, нил Т.и (уз. 7 м гача) тропик Африка дарё, кўл ва ботқокликларида; тарокли Т. (уз. 6 м гача) Жан.Шарқий Осиё, Малайя архипелаги ороллари, Шим. Австралия ва Янги Гвинеядаги дарёларнинг қуйилиш жойлари ва денгиз соҳилларида тарқалган. Т. ҳаётининг кўп қисмини сувда ўтказади; асосан, тунда фаол. Баликдар, сут эмизувчилар, қушлар ва сув умуртқасизлари билан озикланади. Нил Т.и ва тарокди Т. одам учун хавфли. Урғочи Т. қирғокдаги қум ёки чириётган барглар орасига 20—100 тухум қўяди; насли тўғрисида ғамхўрлик қилади. Т. гўшти ейилади, терисидан қимматбаҳо теригалантерея буюмлари тайёрланади. Кўплаб овланиши туфайли сони камайиб кетган. 26 тури ва кенжа тури (жумладан, 15ҳақиқий Т.) Халқаро Қизил китобга киритилган. Бир қанча мамлакатлар (АҚШ, Куба, Япония, Кения)да Т.ни кўпайтирадиган питомниклар мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.