Tinç okean
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 400–403-b. — ziyouz.com
Tinç okean TINÇ OKEAN, Buyuk okean Dunyo okeanining bir qismi, kattaligi va çuqurligi jihatidan Yer şarida 1örinda. T.o. ğarbdan Yevrosiyo va Avstraliya, şarqdan Şim. va Jan. Amerika, şim.dan Çukotka va Syuard ya.o.lari örtasidagi yölak, jan.dan Antarktida bilan çegaralangan. Maydoni dengizlari bilan birga 178,6 mln. km2, dengizlarsiz 148,3 mln. km2, suvining hajmi 710 mln.km3. Örtaça çuq. 3980 m, eng çuqur joyi 11022 m (Mariana novi). Qirğoklarining aksari qismi ford tipli va yemirilgan, ğarbdagi tropik kengliklarda marjonli, ba'zi joylari tösiq rifli. Antarktida dagi qirğoklar, asosan, şelf muzliklari bilan qoplangan. Dengizlar, köproq, T.o.ning şim.ğarbiy va ğarbiy çekkalarida joylaşgan. Yarim yopiq dengizlar: Bering, Oxota, Yapon, Şarqiy Xitoy, Sariq va Jan. Xitoy, Içki Yapon; orollararo dengizlar: AvstraliyaOsiyo Örta dengizlari deb umumiy nomlanadi; çekka dengizlar: Marjon va Tasman dengizlari, jan.da Antarktida sohili yaqinidagi Amundsen, Bellinsgauzen va Ross dengizlari.
T.o. orollarining köpligi (taxm. 10 ming) va umumiy maydoni (3,6 mln. km2) böyiça okeanlar örtasida 1 örinda. Materik orollari — Saxalin, Yapon, Tayvan, Malay arxipelagining yirik orollari, Yangi Zelandiya T.o.ning ğarbiy çekkasida, şarqida orollarning katta kismi Şim. va Jan. Amerika qirğoqlari yaqinida joylaşgan. Aleut, Kuril, Ryukyu, Gavayi, Samoa, Markiz, Tabuan, Galapagos va b. orollar vulkan otilişi natijasida kelib çik,qan. Karolina, Marşall, Tuamotu, Gilbert — marjon orollar. T.o.ning markaziy va jan.ğarbiy qismidagi orollar Okeaniya deb nomlanadi.
Relyefi va geologik tuzili ş i . T.o. tubi tektonik jihatdan öziga xos tuzilişga ega, boşqa okeanlardagiga nisbatan bu yerda vulkan, suv osti toği va atoll köp. T.o. hamma tomondan harakatdagi vulkanlari bölgan burmali toğlar bilan öralgan. Boşqa okeanlar tubiga nisbatan T.o. tubi relyefining juda ham parçalanganligi va şelfning unça rivojlanmaganligi (umumiy maydonining 1,7%) uning umumiy xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Çekkalarining çuq. 150 m dan 500 m gaça bölgan şelf (uz. 800 km gaça) Bering, Şarqiy Xitoy, Jan. Xitoy va Yava dengizlarida, keng şelf Avstraliyaning Kvinslend ştati yaqinida bölib, marjon qurilmalari köp, ular şarkdan dunyoda eng yirik Katta Tösiq rifi bilan öralgan. Şim. va Jan. Amerika qirğoği yaqinidagi şelf nisbatan kambar (bir neça ön km). Materik yon bağirlari tik, köpinça zinapoyasimon, kan'onlar (Monterey, Bering) bilan öyilgan. T.o.ning Alyaska ya.o.dan Yangi Zelandiyagaça bölgan ğarbiy qismida çekka dengizlar soyligi sistemasi (çuq. 3000 dan 7000 m gaça), orollar yoyi va ularga tutaş okean novlari — Aleut (7855 m), KurilKamçatka (9717 m), Filippin (10265 m), Mariana (11022 m) bor. T.o.ning çegarasida yirik kötarilmalar bilan ajralgan keng soyliklar (çuq. 4000 m dan 7000 m gaça bölgan Şim.Şarqiy, Şim.Ğarbiy, Markaziy, Jan. Peru va h.k.) mavjud. T.o.ning yirik relyef strukturasi — Şarqiy Tinç okean kötarilmasi Dunyo okeani örtaliq toğ tizmalari tarkibiga kiradi, biroq u suv osti toğ sistemasining boşqa tizmalaridan farq qilib, Okeanii 2 asimmetrik qismga ajratadi va unda rift vodiylari aniq aks etmaydi. Eng muhim vulkan marzalari va tizmalari: Layn, Gavayi, Şim.Ğarbiy, MerkusNekker va b. T.o.ning şarqiy qismini va Şarqiy Tinç okean tizmasini juda köp yoriqlar zonasi kesib ötgan.
Okean tubidagi çökindi jinslar tarkibi tektonika va okean tubi relyefi bilan boğliq. Terrigen nuraş materiallari va gilli çökindilar materiklarning suv ostidagi çekkalarida, dengizlar tubida va çukur suv osti novlarida köproq töplangan. Çökindilar qalinligi okean qa'rida va novlarda 2—3 km, bu esa T.o.ni eng qad. okeanlardan biri ekanligini körsatadi. Kremniyli (diatom va diatomradiolyariyli) çökindilar fitoplanktonga boy zonalarda 3 ta kenglik mintaqasini hosil qiladi. Pelagial qizil gillar 4500—5000 m dan ziyod çuqurliklarda uçraydi. T.o. ğarbiy qismining tubida çökindilarga vulkan jinslari aralaşgan. Okean tubida foydali qazilmalardan neft, nodir metallar rudalari, qalay, temir va titantemir qumlari, oltin, temirmarganets ğuddalari va b. uçraydi.
Gidrologik rejimi. T.o.ning katta qismi subekvatorial, tropik, subtropik va mö'tadil iklim mintaqalarida va qisman ekvatorial va subantarktika mintaqalarida joylaşgan. Şim.dan jan.ga katta masofaga çözilganligi tufayli iqlimi ham xilmaxil. T.o. ustidagi atmosfera sirkulyatsiyasi 4 ta asosiy atmosfera bosimi oblasti: Aleut minimumi, Şim. Tinç okean, Jan. Tinç okean va Antarktida maksimumlariga boğliq. Okean ustida vujudga keladigan atmosfera sirkulyatsiyasi natijasida yuzaki oqimlar subtropik va tropik kengliklarda antitsiklonal, şim. örtaça va jan. yuqori kengliklarda siklonal aylanma harakat qiladi. Natijada tropik va subtropik kengliklarda şim.şarkiy, jan.da jan.şarqiy şamollar — passatlar (boşqa okeanlardagiga nisbatan kuçsizrok, va şarqida ğarbdagiga nisbatan kuçliroq) hamda mö'tadil kengliklarda kuçli ğarbiy şamollar esadi. Tropik mintaqalar ğarbida tez-tez dovullar — tayfunlar bölib turadi. T.o.ning şim. qismida atmosferaning mussonli sirkulyatsiyasi hukmron. Havoning örtaça trasi ekvatorga yaqin joylarda fev.da 26—27°, avg.da 26—28°, Bering böğizida fev. da —20°, avg.da 6—8°, Antarktida qirğoklari yaqinida fev.da —10°, avg. da —25°. T.o.da yoğin mikdori suvning buğlanişiga karaganda köproq. Yillik örtaça yoğin ekvator yonida 3000 mm dan ziyod, örtaça kengliklarning ğarbida 1000 mm, şarqida 2000— 3000 mm, eng kam yoğin subtropiklarning şarqiy çekkalarida yogadi (200—300 mm).
T.o.ning şim. qismida iliq Şim. Passat — Kurosio va Şim. Tinç okean hamda sovuq Kaliforniya oqimlari aylanma oqimni keltirib çiqaradi. Şim. dagi mö'tadil kengliklarning ğarbida sovuq Kuril oqimi, şarqida iliq Alyaska oqimi mavjud. T.o. ekvatorial sirkulyatsiyasida Passatlararo ters oqimi muhim ağamiyatga ega. Bu oqim T. o.ni ğarbdan şarqqa qarab ğarbda 150—300 m.şarqda 250 300 m çuqurlikda, 500600 km kenglikda kesib ötadi. Oqim tezligi 5,4 km/soat. Okeanning jan.da Jan. Passat, Şarqiy Avstraliya iliq oqimlari va Ğarbiy Şamollar va Peru sovuq oqimlari antitsiklonal sirkulyatsiyani yuzaga keltiradi.
Suvning şörligi şim. va jan. subtropik kengliklarda 35,5%o bölib, ekvatorga tomon kamayib boradi (34,5 %o) va şim. mö'tadil kengliklarda 30— 31 %oga kamayadi. Suv ziçligi ekvatordan yuqori kengliklarga qarab bir maromda (1021 kg/sm3 dan 1027 kg/sm3gaça) oşib boradi.
T.o. suv sathining kötarilişi har yarim sutkada (Alyaska qöltiğida 5,4 m, Oxota dengizida 12,9 m), Solomon o.lari atrofida har sutkada takrorlanadi (bal. 2,5 m). Şamol ta'sirida kuçli tölqinlar, yer qimirlaş ta'sirida sunami (50 m gaça) böladi.
Muzlar T.o.ning şim.ğarbiy (Bering, Oxota, Yapon, Sariq) dengizlarida va Alyaska qöltiği şim.da qamda Antarktida sohillari yaqinida hosil böladi. Muzlarning asosiy kismi va suzuvçi muzlar yuqori jan. kengliklarda qişda 61—64° j.k., yozda 70° j.k.da köp böladi. Yoz oxirida aysberglar 46—48° j.k.da ham uçraydi.
Ösimliklari va hayvonot dunyosi. T.o.ning flora va faunasi juda boy va xilmaxil. 100 mingdan ortiq hayvon turi, 380 dan ortik, fitoplankton turi ma'lum. Şelf zonasida turlituman qönğir, fukus, laminar suvötlar, mollyuskalar, çuvalçanglar, qisqiçbaqasimonlar, ignatanlilar va b. organizmlar yaşaydi. Tropik kengliklarda marjon riflari juda rivojlangan. Baliqlarning tropiklarda 200 turi, mö'tadil kengliklarda 800 turi mavjud. Şim. mö'tadil va jan. yuqori kengliklarda sutemizuvçilardan dengiz muşugi, kaşalot va b., morj, laxtak, sivuç, qisqiçbaqa, krevetka, ustritsa, boşoyokdi mollyuskalar juda köp. T.o. faunasining aksari qismi endemik.
Tadqiq qiliniş tarixi. T.o.ni örganiş tarixi 3 davr: qad. sayohatlardan 1804 y.gaça, 1804 y. dan 1873 y.gaça va 1873 y.dan keyingi davrni öz içiga oladi. Birinçi davrda Yer şarining şu qismida suv va quruqlikning taqsimlanişi örganilgan. T.o.ning çegaralari, boşqa okeanlar bilan boğliqligi aniklangan. Bu davr Buyuk geografik kaşfiyotlarni öz içiga olgan. Ikkinçi davrda T.o. suvining fizik xossalari, çuqur joylari örganildi. Bu davrda dunyo aylana sayohatlar boşlandi. Uçinçi davrda maxsus ekspeditsiyalar va sohildagi styalar kompleks okeanologik tadqiqotlar olib bordi. Okeanologik va ilmiy muassasalar va xalqaro birlaşmalar taşkil etildi. Xalqaro geofizika yili va xalqaro geofizika hamkorligi dasturlari asosida T.o. tubining relyefi mukammal örganildi, yangi barimetrik va dengiz navigatsiyasi xaritalari yaratildi. T.o. davlatlararo okeanografik komissiya dasturlari asosida işlaydigan xalkaro ekspeditsiyalar tomonidan yanada çuqurroq örganilmoqda.
Iqtisodiy geografik oçerk. T.o.ning jahon xöjaligida tutgan örni unga tutaş mamlakatlarda yaşaydigan aholi soni va işlab çiqaradigan sanoat hamda qişloq xöjaligi. maxsulotlarining hajmi, okeanning boy va turlituman tabiiy resurslari va muhim transport yöllari bilan belgilanadi. Okeanlardan ovlanayotgan dengiz mahsulotlari va baliqning 60%ga yaqini T.o.ga töğri keladi. Eng köp ovlanadigan baliqlar: losossimonlar, seldsimonlar, treskasimonlar, skumbriya, sardina, sayra, dengiz olabuğasi, tunetslar, kambalasimonlar. Okeanning şim.ğarbiy qismida losossimon baliqlarning asosiy dunyoviy zaxirasi töplangan. Umurtqasizlardan turli mollyuskalar va qisqiçbaqasimonlar ovlanadi. T. o. turli suvutlar, laminariya, zostera dengiz uti va b.ning 90%ni beradi. Jahon miqyosidagi akvakultura mahsulotining 3/4 qismi şu okeanga töğri keladi. T.o. havzasida baliq ovlaş böyiça bir neça xalqaro konvensiya tuzilgan. Ular okeanning biologik boyliklaridan oqilona va samarali foydalanişga qaratilgan.
Rutil va sirkonning jahon böyiça eng yirik konlari T.o.da Avstraliyaning şarqiy va jan.şarqiy qirğoqlari yaqinidagi qismida, ilmenitsirkonli qumlar Şim. Amerikaning Alyaskadan Kaliforniyagaça bölgan ğarbiy qismida, kassiteritning boy soçma konlari Jan. Şarqiy Osiyoda, titanmagnetitli qumlar Yaponiyaning qirğoq böyi qismida joylaşgan. Alyaskaning sohilböyidengiz qismi oltin va platinaga boy. T.o.ning çuq. 3000 m dan ziyod bölgan qismida, asosan, 6° va 20° şu kabi va taxm. 180 va 120° ğ.u. oraligidagi mayd. 6 mln. km2 ga teng zonada temirmarganets konkretsiyalarning yirik konlari bor. Okeanda 120 dan ortiq neft va neftgaz konlari razvedka qilinib, 70% işga tuşirilgan. Asosiy neftgaz rni — Kaliforniyaning jan. şelf qismi, Kuk, Guayakil qöltiklari, Yaponiyaning garbiy şelf qismi, Boxayvan qöltiği, Base böğozi, Malay arxipelagi, Yangi Zelandiya, Bruney, Tailand, Malayziya, Indoneziya, Peruda. Yaponiya qirğoqlari yaqinida okeandan toşkömir olinadi.
T.o. okeanda taşiladigan yuklar hajmi va ularning ösiş sur'ati böyiça 2örinda. Okeanda eng köp neft, yoğoç materiallar, metall rudasi, oziq-ovqat mahsulotlari taşiladi. Eng muhim transport yöllari AQŞ va Kanada portlarini Yaponiya portlari bilan boğlaydi. Suv yöli orqali Yaponiyaga toşkömir, örmon mahsulotlari, buğdoy, ruda va b. yuklar olib boriladi, orqaga avtomobil, elektr apparaturalari, matolar, baliq taşiladi. AmerikaAvstraliya yönalişida ham katta hajmda yuk ortilgan kemalar qatnaydi. Jan. Amerika mamlakatlarini AQŞ va Kanadaning T.o. va Atlantika okeani (Panama kanali orqali) portlari bilan boğlovçi yönaliş böyiça qora va rangli metall rudalar, selitra va b. xom aşyo, kon sanoati uçun maşinalar, dastgoxlar taşiladi. Yirik portlari: Vladivostok, Naxodka (Rossiya), Vonsan (KXDR), Tyanszin, Şanxay, Guançjou (Xitoy), Yokoxama, Kavasaki, Tiba, Kobe, Osaka, Tokio (Yaponiya), Xayfon, Xoşimin (Vyetnam), Syangan (Syangan), Singapur (Singapur), Sidney, Melburn (Avstraliya), Uellington (Yangi Zelandiya), Vankuver (Kanada), LosAnjeles, SanFransiskoOklend, Sietl, Portlend (AQŞ), Kalyao (Peru), Uasko (Çili).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИНЧ ОКЕАН, Буюк океан Дунё океанининг бир қисми, катталиги ва чуқурлиги жиҳатидан Ер шарида 1ўринда. Т.о. ғарбдан Евросиё ва Австралия, шарқдан Шим. ва Жан. Америка, шим.дан Чукотка ва Сьюард я.о.лари ўртасидаги йўлак, жан.дан Антарктида билан чегараланган. Майдони денгизлари билан бирга 178,6 млн. км2, денгизларсиз 148,3 млн. км2, сувининг ҳажми 710 млн.км3. Ўртача чуқ. 3980 м, энг чуқур жойи 11022 м (Мариана нови). Қирғокларининг аксари қисми фьорд типли ва емирилган, ғарбдаги тропик кенгликларда маржонли, баъзи жойлари тўсиқ рифли. Антарктида даги қирғоклар, асосан, шельф музликлари билан қопланган. Денгизлар, кўпроқ, Т.о.нинг шим.ғарбий ва ғарбий чеккаларида жойлашган. Ярим ёпиқ денгизлар: Беринг, Охота, Япон, Шарқий Хитой, Сариқ ва Жан. Хитой, Ички Япон; ороллараро денгизлар: АвстралияОсиё Ўрта денгизлари деб умумий номланади; чекка денгизлар: Маржон ва Тасман денгизлари, жан.да Антарктида соҳили яқинидаги Амундсен, Беллинсгаузен ва Росс денгизлари.
Т.о. оролларининг кўплиги (тахм. 10 минг) ва умумий майдони (3,6 млн. км2) бўйича океанлар ўртасида 1 ўринда. Материк ороллари — Сахалин, Япон, Тайвань, Малай архипелагининг йирик ороллари, Янги Зеландия Т.о.нинг ғарбий чеккасида, шарқида оролларнинг катта кисми Шим. ва Жан. Америка қирғоқлари яқинида жойлашган. Алеут, Курил, Рюкю, Гавайи, Самоа, Маркиз, Табуан, Галапагос ва б. ороллар вулкан отилиши натижасида келиб чик,қан. Каролина, Маршалл, Туамоту, Гилберт — маржон ороллар. Т.о.нинг марказий ва жан.ғарбий қисмидаги ороллар Океания деб номланади.
Рельефи ва геологик тузили ш и . Т.о. туби тектоник жиҳатдан ўзига хос тузилишга эга, бошқа океанлардагига нисбатан бу ерда вулкан, сув ости тоғи ва атолл кўп. Т.о. ҳамма томондан ҳаракатдаги вулканлари бўлган бурмали тоғлар билан ўралган. Бошқа океанлар тубига нисбатан Т.о. туби рельефининг жуда ҳам парчаланганлиги ва шельфнинг унча ривожланмаганлиги (умумий майдонининг 1,7%) унинг умумий хусусиятларидан бири ҳисобланади. Чеккаларининг чуқ. 150 м дан 500 м гача бўлган шельф (уз. 800 км гача) Беринг, Шарқий Хитой, Жан. Хитой ва Ява денгизларида, кенг шельф Австралиянинг Квинсленд штати яқинида бўлиб, маржон қурилмалари кўп, улар шаркдан дунёда энг йирик Катта Тўсиқ рифи билан ўралган. Шим. ва Жан. Америка қирғоғи яқинидаги шельф нисбатан камбар (бир неча ўн км). Материк ён бағирлари тик, кўпинча зинапоясимон, канъонлар (Монтерей, Беринг) билан ўйилган. Т.о.нинг Аляска я.о.дан Янги Зеландиягача бўлган ғарбий қисмида чекка денгизлар сойлиги системаси (чуқ. 3000 дан 7000 м гача), ороллар ёйи ва уларга туташ океан новлари — Алеут (7855 м), КурилКамчатка (9717 м), Филиппин (10265 м), Мариана (11022 м) бор. Т.о.нинг чегарасида йирик кўтарилмалар билан ажралган кенг сойликлар (чуқ. 4000 м дан 7000 м гача бўлган Шим.Шарқий, Шим.Ғарбий, Марказий, Жан. Перу ва ҳ.к.) мавжуд. Т.о.нинг йирик рельеф структураси — Шарқий Тинч океан кўтарилмаси Дунё океани ўрталиқ тоғ тизмалари таркибига киради, бироқ у сув ости тоғ системасининг бошқа тизмаларидан фарқ қилиб, Океании 2 асимметрик қисмга ажратади ва унда рифт водийлари аниқ акс этмайди. Энг муҳим вулкан марзалари ва тизмалари: Лайн, Гавайи, Шим.Ғарбий, МеркусНеккер ва б. Т.о.нинг шарқий қисмини ва Шарқий Тинч океан тизмасини жуда кўп ёриқлар зонаси кесиб ўтган.
Океан тубидаги чўкинди жинслар таркиби тектоника ва океан туби рельефи билан боғлиқ. Терриген нураш материаллари ва гилли чўкиндилар материкларнинг сув остидаги чеккаларида, денгизлар тубида ва чукур сув ости новларида кўпроқ тўпланган. Чўкиндилар қалинлиги океан қаърида ва новларда 2—3 км, бу эса Т.о.ни энг қад. океанлардан бири эканлигини кўрсатади. Кремнийли (диатом ва диатомрадиолярийли) чўкиндилар фитопланктонга бой зоналарда 3 та кенглик минтақасини ҳосил қилади. Пелагиаль қизил гиллар 4500—5000 м дан зиёд чуқурликларда учрайди. Т.о. ғарбий қисмининг тубида чўкиндиларга вулкан жинслари аралашган. Океан тубида фойдали қазилмалардан нефть, нодир металлар рудалари, қалай, темир ва титантемир қумлари, олтин, темирмарганец ғуддалари ва б. учрайди.
Гидрологик режими. Т.о.нинг катта қисми субэкваториал, тропик, субтропик ва мўътадил иклим минтақаларида ва қисман экваториал ва субантарктика минтақаларида жойлашган. Шим.дан жан.га катта масофага чўзилганлиги туфайли иқлими ҳам хилмахил. Т.о. устидаги атмосфера циркуляцияси 4 та асосий атмосфера босими области: Алеут минимуми, Шим. Тинч океан, Жан. Тинч океан ва Антарктида максимумларига боғлиқ. Океан устида вужудга келадиган атмосфера циркуляцияси натижасида юзаки оқимлар субтропик ва тропик кенгликларда антициклонал, шим. ўртача ва жан. юқори кенгликларда циклонал айланма ҳаракат қилади. Натижада тропик ва субтропик кенгликларда шим.шаркий, жан.да жан.шарқий шамоллар — пассатлар (бошқа океанлардагига нисбатан кучсизрок, ва шарқида ғарбдагига нисбатан кучлироқ) ҳамда мўътадил кенгликларда кучли ғарбий шамоллар эсади. Тропик минтақалар ғарбида тез-тез довуллар — тайфунлар бўлиб туради. Т.о.нинг шим. қисмида атмосферанинг муссонли циркуляцияси ҳукмрон. Ҳавонинг ўртача траси экваторга яқин жойларда фев.да 26—27°, авг.да 26—28°, Беринг бўғизида фев. да —20°, авг.да 6—8°, Антарктида қирғоклари яқинида фев.да —10°, авг. да —25°. Т.о.да ёғин микдори сувнинг буғланишига караганда кўпроқ. Йиллик ўртача ёғин экватор ёнида 3000 мм дан зиёд, ўртача кенгликларнинг ғарбида 1000 мм, шарқида 2000— 3000 мм, энг кам ёғин субтропикларнинг шарқий чеккаларида ёгади (200—300 мм).
Т.о.нинг шим. қисмида илиқ Шим. Пассат — Куросио ва Шим. Тинч океан ҳамда совуқ Калифорния оқимлари айланма оқимни келтириб чиқаради. Шим. даги мўътадил кенгликларнинг ғарбида совуқ Курил оқими, шарқида илиқ Аляска оқими мавжуд. Т.о. экваториал циркуляциясида Пассатлараро терс оқими муҳим ағамиятга эга. Бу оқим Т. о.ни ғарбдан шарққа қараб ғарбда 150—300 м.шарқда 250 300 м чуқурликда, 500600 км кенгликда кесиб ўтади. Оқим тезлиги 5,4 км/соат. Океаннинг жан.да Жан. Пассат, Шарқий Австралия илиқ оқимлари ва Ғарбий Шамоллар ва Перу совуқ оқимлари антициклонал циркуляцияни юзага келтиради.
Сувнинг шўрлиги шим. ва жан. субтропик кенгликларда 35,5%о бўлиб, экваторга томон камайиб боради (34,5 %о) ва шим. мўътадил кенгликларда 30— 31 %ога камаяди. Сув зичлиги экватордан юқори кенгликларга қараб бир маромда (1021 кг/см3 дан 1027 кг/см3гача) ошиб боради.
Т.о. сув сатҳининг кўтарилиши ҳар ярим суткада (Аляска қўлтиғида 5,4 м, Охота денгизида 12,9 м), Соломон о.лари атрофида ҳар суткада такрорланади (бал. 2,5 м). Шамол таъсирида кучли тўлқинлар, ер қимирлаш таъсирида цунами (50 м гача) бўлади.
Музлар Т.о.нинг шим.ғарбий (Беринг, Охота, Япон, Сариқ) денгизларида ва Аляска қўлтиғи шим.да қамда Антарктида соҳиллари яқинида ҳосил бўлади. Музларнинг асосий кисми ва сузувчи музлар юқори жан. кенгликларда қишда 61—64° ж.к., ёзда 70° ж.к.да кўп бўлади. Ёз охирида айсберглар 46—48° ж.к.да ҳам учрайди.
Ўсимликлари ва ҳайвонот дунёси. Т.о.нинг флора ва фаунаси жуда бой ва хилмахил. 100 мингдан ортиқ ҳайвон тури, 380 дан ортик, фитопланктон тури маълум. Шельф зонасида турлитуман қўнғир, фукус, ламинар сувўтлар, моллюскалар, чувалчанглар, қисқичбақасимонлар, игнатанлилар ва б. организмлар яшайди. Тропик кенгликларда маржон рифлари жуда ривожланган. Балиқларнинг тропикларда 200 тури, мўътадил кенгликларда 800 тури мавжуд. Шим. мўътадил ва жан. юқори кенгликларда сутэмизувчилардан денгиз мушуги, кашалот ва б., морж, лахтак, сивуч, қисқичбақа, креветка, устрица, бошоёкди моллюскалар жуда кўп. Т.о. фаунасининг аксари қисми эндемик.
Тадқиқ қилиниш тарихи. Т.о.ни ўрганиш тарихи 3 давр: қад. саёҳатлардан 1804 й.гача, 1804 й. дан 1873 й.гача ва 1873 й.дан кейинги даврни ўз ичига олади. Биринчи даврда Ер шарининг шу қисмида сув ва қуруқликнинг тақсимланиши ўрганилган. Т.о.нинг чегаралари, бошқа океанлар билан боғлиқлиги аникланган. Бу давр Буюк географик кашфиётларни ўз ичига олган. Иккинчи даврда Т.о. сувининг физик хоссалари, чуқур жойлари ўрганилди. Бу даврда дунё айлана саёҳатлар бошланди. Учинчи даврда махсус экспедициялар ва соҳилдаги стялар комплекс океанологик тадқиқотлар олиб борди. Океанологик ва илмий муассасалар ва халқаро бирлашмалар ташкил этилди. Халқаро геофизика йили ва халқаро геофизика ҳамкорлиги дастурлари асосида Т.о. тубининг рельефи мукаммал ўрганилди, янги бариметрик ва денгиз навигацияси хариталари яратилди. Т.о. давлатлараро океанографик комиссия дастурлари асосида ишлайдиган халкаро экспедициялар томонидан янада чуқурроқ ўрганилмоқда.
Иқтисодий географик очерк. Т.о.нинг жаҳон хўжалигида тутган ўрни унга туташ мамлакатларда яшайдиган аҳоли сони ва ишлаб чиқарадиган саноат ҳамда қишлоқ хўжалиги. махсулотларининг ҳажми, океаннинг бой ва турлитуман табиий ресурслари ва муҳим транспорт йўллари билан белгиланади. Океанлардан овланаётган денгиз маҳсулотлари ва балиқнинг 60%га яқини Т.о.га тўғри келади. Энг кўп овланадиган балиқлар: лососсимонлар, сельдсимонлар, трескасимонлар, скумбрия, сардина, сайра, денгиз олабуғаси, тунецлар, камбаласимонлар. Океаннинг шим.ғарбий қисмида лососсимон балиқларнинг асосий дунёвий захираси тўпланган. Умуртқасизлардан турли моллюскалар ва қисқичбақасимонлар овланади. Т. о. турли сувутлар, ламинария, зостера денгиз ути ва б.нинг 90%ни беради. Жаҳон миқёсидаги аквакультура маҳсулотининг 3/4 қисми шу океанга тўғри келади. Т.о. ҳавзасида балиқ овлаш бўйича бир неча халқаро конвенция тузилган. Улар океаннинг биологик бойликларидан оқилона ва самарали фойдаланишга қаратилган.
Рутил ва цирконнинг жаҳон бўйича энг йирик конлари Т.о.да Австралиянинг шарқий ва жан.шарқий қирғоқлари яқинидаги қисмида, ильменитцирконли қумлар Шим. Американинг Аляскадан Калифорниягача бўлган ғарбий қисмида, касситеритнинг бой сочма конлари Жан. Шарқий Осиёда, титанмагнетитли қумлар Япониянинг қирғоқ бўйи қисмида жойлашган. Алясканинг соҳилбўйиденгиз қисми олтин ва платинага бой. Т.о.нинг чуқ. 3000 м дан зиёд бўлган қисмида, асосан, 6° ва 20° шу каби ва тахм. 180 ва 120° ғ.у. оралигидаги майд. 6 млн. км2 га тенг зонада темирмарганец конкрецияларнинг йирик конлари бор. Океанда 120 дан ортиқ нефть ва нефтьгаз конлари разведка қилиниб, 70% ишга туширилган. Асосий нефтгаз рни — Калифорниянинг жан. шельф қисми, Кук, Гуаякиль қўлтиклари, Япониянинг гарбий шельф қисми, Бохайвань қўлтиғи, Басе бўғози, Малай архипелаги, Янги Зеландия, Бруней, Таиланд, Малайзия, Индонезия, Перуда. Япония қирғоқлари яқинида океандан тошкўмир олинади.
Т.о. океанда ташиладиган юклар ҳажми ва уларнинг ўсиш суръати бўйича 2ўринда. Океанда энг кўп нефть, ёғоч материаллар, металл рудаси, озиқ-овқат маҳсулотлари ташилади. Энг муҳим транспорт йўллари АҚШ ва Канада портларини Япония портлари билан боғлайди. Сув йўли орқали Японияга тошкўмир, ўрмон маҳсулотлари, буғдой, руда ва б. юклар олиб борилади, орқага автомобиль, электр аппаратуралари, матолар, балиқ ташилади. АмерикаАвстралия йўналишида ҳам катта ҳажмда юк ортилган кемалар қатнайди. Жан. Америка мамлакатларини АҚШ ва Канаданинг Т.о. ва Атлантика океани (Панама канали орқали) портлари билан боғловчи йўналиш бўйича қора ва рангли металл рудалар, селитра ва б. хом ашё, кон саноати учун машиналар, дастгохлар ташилади. Йирик портлари: Владивосток, Находка (Россия), Вонсан (КХДР), Тяньцзинь, Шанхай, Гуанчжоу (Хитой), Йокохама, Кавасаки, Тиба, Кобе, Осака, Токио (Япония), Хайфон, Хошимин (Вьетнам), Сянган (Сянган), Сингапур (Сингапур), Сидней, Мельбурн (Австралия), Уэллингтон (Янги Зеландия), Ванкувер (Канада), ЛосАнжелес, СанФранцискоОкленд, Сиэтл, Портленд (АҚШ), Кальяо (Перу), Уаско (Чили).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.