Tiniş belgilari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 397–398-b. — ziyouz.com
Tiniş belgilari - muayyan tilda yozma nutqni töğri, ifodali, mantikli bayon qilişda, uni ixçamlaşda, yozma nutq qismlari (ran bölaklari)ning özaro mantiqiygrammatik munosabatlarini körsatiş uçun xizmat qiladigan muhim grafik vositalar. T.b. markaziy, asosiy belgilar tizimiga (harflar va T.b.) mansub bölib, u qöşimça, yordamçi belgilar tizimidan (raqamlar, turli fanlarga oid ilmiy belgilar, bosmaxona belgilari) ma'lum jihatlari bilan farq qiladi. T.b. ning yozuvda qöllanişi öziga xos tizimga ega. Bu tizim — T.b. miqdori, qöyiliş tartibi va qöllaniş prinsiplari yiğindisi — punktuatsiyanp vujudga keltiradi. Bular yozuvning boşqa vositalari (harflar, raqamlar, diakritik belgilar) xamda til birliklari (sözlar, morfemalar) bilan körsatiş mumkin bölmagan turliça fikriy munosabatlar va psixologik holatlarni ifodalaşda ham muhim ahamiyatga ega bölib, yozma nutqning tuşunilişini osonlaştiradi. T.b. ning asosiy vazifasi nutqning mazmuniy bölinişini körsatiş, şuningdek, uning sintaktik tuzilişi va intonatsion jihatini aniqlaşga yordam berişdir.
Hoz. özbek yozuvida T.b. soni 10 ta: nuqta, söroq belgisi, undov belgisi, vergul, qavs, tire, köp nuqta, nuqtali vergul, qavs, qöştirnoq. Ularning aksariyati 19-a. 2yarmida ayrim gaz. va toşbosma kitoblarning naşr etilişi bilan paydo bölgan.
T.b. öz vazifasiga köra, 2 ga bölinadi: a) çegaralovçi T.b. — muayyan sintaktik tuzilmaning yoki umuman gapning çegarasini bildiriş, bironbir gap bölagini intonatsionmazmuniy jihatdan ajratib körsatiş, nutq qaratilgan şaxs yoki predmet nomi qamrab olingan, şuningdek, yozuvçi (sözlovçi)ning subyektiv munosabati ifodalangan sintaktik tuzilma çegarasini körsatiş uçun xizmat qiluvçi T.6.: qavs, qöştirnoq, yagona qöşaloq belgi sifatida qöllanuvçi vergul, ayni şu vazifadagi tire; b) ajratuvçi T.b. — mustaqil gaplarni, ularning qismlari (boş va ergaş gaplar, boğlangan va boğlovçisiz qöşma gaplarning predikativ qismlari)ni, gapning uyuşgan bölaklarini, birgalik ergaşişli qöşma gagşarni, gapning ifoda maqsadiga köra turlarini, nutqning bölinganligini körsatuvçi T.6.: nuqta, söroq va undov belgilari, vergul, nuqtali vergul, ikki nuqta, tire, köp nuqta. Ba'zi T.b. ham çegaralaş, ham ajratiş vazifalarini namoyon eta oladi. T.b. tuziliş jiqatdan ham 2 ga bölinadi: a) bir elementli T. b. — vergul, tire, nuqta; b) köp elementli T. b. Bu guruh, öz navbatida, 2 elementli (surok, va undov belgilari, ikki nuqta, nuqtali vergul, qavs), 3 elementli (köp nuqta) va 4 elementli (qöştirnoq) T.b. ga ajraladi. Qöllaniş örniga köra, T.b. 3 guruhga bölinadi: gap oxirida qöllanadigan T. b. (nuqta, söroq va undov belgilari), gap örtasida qölanadigan T.b. (vergul) va aralaş, ya'ni gapning turli örinlarida qöllaniladigan T. b. (tire, ikki nuqta, qöştirnoq, qavs, kup nuqta).
T. b. ning qöllaniş usuli va tartibi punktuatsiyaning mantiqiygrammatik, uslubiy va differensiatsiya (farqlaş) prinsiplari asosida belgilanadi.
Ad.: Abdurahmonov Ğ., Punktuatsiya öqitiş metodikasi, T., 1968; Nazarov K., Özbek tili punktuatsiyasi, T., 1976.
Abduvahob Madvaliyev, Ne'mat Mahkamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИНИШ БЕЛГИЛАРИ - муайян тилда ёзма нутқни тўғри, ифодали, мантикли баён қилишда, уни ихчамлашда, ёзма нутқ қисмлари (ran бўлаклари)нинг ўзаро мантиқийграмматик муносабатларини кўрсатиш учун хизмат қиладиган муҳим график воситалар. Т.б. марказий, асосий белгилар тизимига (ҳарфлар ва Т.б.) мансуб бўлиб, у қўшимча, ёрдамчи белгилар тизимидан (рақамлар, турли фанларга оид илмий белгилар, босмахона белгилари) маълум жиҳатлари билан фарқ қилади. Т.б. нинг ёзувда қўлланиши ўзига хос тизимга эга. Бу тизим — Т.б. миқдори, қўйилиш тартиби ва қўлланиш принциплари йиғиндиси — пунктуациянп вужудга келтиради. Булар ёзувнинг бошқа воситалари (ҳарфлар, рақамлар, диакритик белгилар) хамда тил бирликлари (сўзлар, морфемалар) билан кўрсатиш мумкин бўлмаган турлича фикрий муносабатлар ва психологик ҳолатларни ифодалашда ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлиб, ёзма нутқнинг тушунилишини осонлаштиради. Т.б. нинг асосий вазифаси нутқнинг мазмуний бўлинишини кўрсатиш, шунингдек, унинг синтактик тузилиши ва интонацион жиҳатини аниқлашга ёрдам беришдир.
Ҳоз. ўзбек ёзувида Т.б. сони 10 та: нуқта, сўроқ белгиси, ундов белгиси, вергул, қавс, тире, кўп нуқта, нуқтали вергул, қавс, қўштирноқ. Уларнинг аксарияти 19-а. 2ярмида айрим газ. ва тошбосма китобларнинг нашр этилиши билан пайдо бўлган.
Т.б. ўз вазифасига кўра, 2 га бўлинади: а) чегараловчи Т.б. — муайян синтактик тузилманинг ёки умуман гапнинг чегарасини билдириш, биронбир гап бўлагини интонационмазмуний жиҳатдан ажратиб кўрсатиш, нутқ қаратилган шахс ёки предмет номи қамраб олинган, шунингдек, ёзувчи (сўзловчи)нинг субъектив муносабати ифодаланган синтактик тузилма чегарасини кўрсатиш учун хизмат қилувчи Т.6.: қавс, қўштирноқ, ягона қўшалоқ белги сифатида қўлланувчи вергул, айни шу вазифадаги тире; б) ажратувчи Т.б. — мустақил гапларни, уларнинг қисмлари (бош ва эргаш гаплар, боғланган ва боғловчисиз қўшма гапларнинг предикатив қисмлари)ни, гапнинг уюшган бўлакларини, биргалик эргашишли қўшма гагшарни, гапнинг ифода мақсадига кўра турларини, нутқнинг бўлинганлигини кўрсатувчи Т.6.: нуқта, сўроқ ва ундов белгилари, вергул, нуқтали вергул, икки нуқта, тире, кўп нуқта. Баъзи Т.б. ҳам чегаралаш, ҳам ажратиш вазифаларини намоён эта олади. Т.б. тузилиш жиқатдан ҳам 2 га бўлинади: а) бир элементли Т. б. — вергул, тире, нуқта; б) кўп элементли Т. б. Бу гуруҳ, ўз навбатида, 2 элементли (сурок, ва ундов белгилари, икки нуқта, нуқтали вергул, қавс), 3 элементли (кўп нуқта) ва 4 элементли (қўштирноқ) Т.б. га ажралади. Қўлланиш ўрнига кўра, Т.б. 3 гуруҳга бўлинади: гап охирида қўлланадиган Т. б. (нуқта, сўроқ ва ундов белгилари), гап ўртасида қўланадиган Т.б. (вергул) ва аралаш, яъни гапнинг турли ўринларида қўлланиладиган Т. б. (тире, икки нуқта, қўштирноқ, қавс, куп нуқта).
Т. б. нинг қўлланиш усули ва тартиби пунктуациянинг мантиқийграмматик, услубий ва дифференциация (фарқлаш) принциплари асосида белгиланади.
Ад.: Абдураҳмонов Ғ., Пунктуация ўқитиш методикаси, Т., 1968; Назаров К., Ўзбек тили пунктуацияси, Т., 1976.
Абдуваҳоб Мадвалиев, Неъмат Маҳкамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.