Tip
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 406-b. — ziyouz.com
Tip (phylum) (hayvonlar sistematikasida) — yuksak taksonomik kategoriyalardan biri. T. darajasi berilgan muayyan hayvonlar guruhi (taksoni). T. özaro qarindoş bölgan sinflarni birlaştiradi; köpinça sinfdan yirikroqtaksonlar — T.larga bölinadi. Bitta T.ga kiradigan organizmlarning umumiy tuziliş belgilari öxşaş böladi.
Fransuz paleontologi J. Kyuvyenij hayvonlarni 4 şox (umurtqalilar, yumşoqtanlilar, böğimlilar, nurlilar) ga ajratiş töğrisidagi taklifiga asoslanib, fransuz zoologi va anatomi A. Blenvin (1825) «T.» tuşunçasini fanga kiritadi. J.Kyuvye fikriça, T. özgarmas, biri ikkinçisi bilan boğlanmagan. Rus olimlari A.O.Kovalevskiy va I.I.Meçnikovlar köp hujayrali organizmlarning barça T.i embriogenezi umumiyligini anikladi. Hozir T.ga muayyan guruhga mansub organizmlar kelib çiqişidagi umumiy stvol sifatida qaraladi. Hayvonot olamidagi T.lar soni va nomi töğrisida yagona fikr yöq. Har xil sistemalarga qaraganda hozir hayvonot dunyosida 10 dan 33 tagaça (köpinça 18—25) T. mavjud. Mas., J.Kyuvye davridan boşlab ayrim zoologlar halqali çuvalçanglar bilan böğimoyoqlilarni yagona bögimlilar T.iga birlaştirişni yoki yaqingaça T. hisoblangan eng sodda hayvonlarni bir neça T.ga bölişni tayutif etişadi. T.lar tarkibiy jihatdan ham bir-biridan farq qiladi. Mac, plastinkalilar T.i 2, pogonofalar 150, böğimoyoklilar bir mln.dan köproq turni öz içiga oladi. Şuningdek, T.ning kenja T.ga bölinişida ham munozarali fikrlar mavjud.
Sistematik nomenklaturada T. (typus) — muayyan takson nomining tavsifi bilan boğliq bölgan ösimlik yoki hayvon nusxasi (golotip); agar golotip nusxa saqlanmagan bölsa, etalon sifatida şu seriyadagi boşqa nusxalar (paratip) yoki tipik material olingan joydan yiğilgan yangi nusxalar (laktotip), ba'zan T.ning original tavsifi yoki rasmi etalon sifatida qabul qilinadi. Uruğ T.i — şu uruğ tavsifi uçun asos bölgan tur; T. oilasi — T. uruği.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИП (phylum) (ҳайвонлар систематикасида) — юксак таксономик категориялардан бири. Т. даражаси берилган муайян ҳайвонлар гуруҳи (таксони). Т. ўзаро қариндош бўлган синфларни бирлаштиради; кўпинча синфдан йирикроқтаксонлар — Т.ларга бўлинади. Битта Т.га кирадиган организмларнинг умумий тузилиш белгилари ўхшаш бўлади.
Француз палеонтологи Ж. Кювьениж ҳайвонларни 4 шох (умуртқалилар, юмшоқтанлилар, бўғимлилар, нурлилар) га ажратиш тўғрисидаги таклифига асосланиб, француз зоологи ва анатоми А. Бленвин (1825) «Т.» тушунчасини фанга киритади. Ж.Кювье фикрича, Т. ўзгармас, бири иккинчиси билан боғланмаган. Рус олимлари А.О.Ковалевский ва И.И.Мечниковлар кўп ҳужайрали организмларнинг барча Т.и эмбриогенези умумийлигини аниклади. Ҳозир Т.га муайян гуруҳга мансуб организмлар келиб чиқишидаги умумий ствол сифатида қаралади. Ҳайвонот оламидаги Т.лар сони ва номи тўғрисида ягона фикр йўқ. Ҳар хил системаларга қараганда ҳозир ҳайвонот дунёсида 10 дан 33 тагача (кўпинча 18—25) Т. мавжуд. Мас., Ж.Кювье давридан бошлаб айрим зоологлар ҳалқали чувалчанглар билан бўғимоёқлиларни ягона бўгимлилар Т.ига бирлаштиришни ёки яқингача Т. ҳисобланган энг содда ҳайвонларни бир неча Т.га бўлишни таютиф этишади. Т.лар таркибий жиҳатдан ҳам бир-биридан фарқ қилади. Mac, пластинкалилар Т.и 2, погонофалар 150, бўғимоёклилар бир млн.дан кўпроқ турни ўз ичига олади. Шунингдек, Т.нинг кенжа Т.га бўлинишида ҳам мунозарали фикрлар мавжуд.
Систематик номенклатурада Т. (typus) — муайян таксон номининг тавсифи билан боғлиқ бўлган ўсимлик ёки ҳайвон нусхаси (голотип); агар голотип нусха сақланмаган бўлса, эталон сифатида шу сериядаги бошқа нусхалар (паратип) ёки типик материал олинган жойдан йиғилган янги нусхалар (лактотип), баъзан Т.нинг оригинал тавсифи ёки расми эталон сифатида қабул қилинади. Уруғ Т.и — шу уруғ тавсифи учун асос бўлган тур; Т. оиласи — Т. уруғи.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.