Tipologiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 406–407-b. — ziyouz.com

Tipologiya (tip va ...logiya) — obyektlarni mavhum, umumlaşgan model (tip)lar yordamida ilmiy tasnif qiliş usuli. Bunda örganilayotgan obyektlarning eng muhim struktur (tarkibiy) va funksional xususiyatlari kayd etiladi. T.ning asosiy xususiyati şundaki, u nafaqat örganilgan, bilib olingan obyektlarni tasnif kiliş, balki u yoki bu davrdagi fanga xdli ma'lum bölmagan obyektlarning mavjud böla olişini avvaldan körsatiş (aniklaş)ga ham imkon beradi (mas., D.I.Mendeleyevning elementlar davriy sistemasi). Ilmiy tafakkurning universal usullaridan biri bölgan T. örganilayotgan obyektlar örtasidagi öxşaşlik va tafovutni oçib berişga, ularni aynan öxşatiş, tenglaştiriş yöllarini topişga asoslanadi va köplab fan sohalarida qöllanadi, biroq xilmaxil xossali obyektlari köp bölgan biol. kimyo, geogr. tilşunoslik, psixologiya kabi fanlarda samarali foydalaniladi.

Tilşunoslikda T. — umuman til tuzilişining muhim belgilarini alohida, ayrim olingan tillar qurilişini örganiş va ularni har tomonlama taqqoslaş asosida aniqlovçi va umumlaştiruvçi tilşunoslik bölimi. Tipologik metodlar turlituman tillarning fonologiyasi, morfologiyayetl, sintaksist va leksiĞsosidagi öxşaşliklar va tafovutlarni aniklaşga, lingvistik universaliyalarni, şuningdek, tillarning tiplarini — til kurilişi tabiati haqidagi umumlaşgan, mukammal xrldagi tuşunçalarni belgilaşga qaratilgan. Tillarning tiplari grammatikada tuşunçalarni anglatiş usuliga, munosabatlarni ifodalaş texnikasiga va birikiş, boglaniş darajasiga qarab aniqlanadi. Tipologik tadqiqotlar til tizimining alohida, ayrim kiçik tizimlari asosida ham olib boriladi, şu tufayli fonologik, morfologik, sintaktik va semantik T.lar farklanadi. Ikki yoki undan ortiq qarindoş yoki qarindoş bölmagan har xil tizimdagi tillarning ayrim xususiyatlarini qiyosiy T. örganadi. Aniklanadigan tipologik belgilar ma'lum bir kiçik tizimning öziga xos xususiyatlarini aks ettiradi, lekin til qurilişida ular turli nisbatlarda birikadi, şuning uçun mazkur belgilardan biri asosiy, yetakçi hisoblanadi. Sözning tarkibiy tuzilişi asosida tillarning morfologik (tipologik) tasnifi yaratildi, biroq tadrijiy taraqqiyot natijasida tilning tipi özgarişi mumkinligi sababli tillarning tiplari sof holda uçraşi isbotlanmagan. Tilşunoslik sohasidagi tipologik tadqikrtlar nemis olimi F.Şlegel asarlaridan boşlangan. Keyinçalik tillar T.si böyiça nemis olimlari A.V.Şlegel, V.Gumboldt, X.Şteyntal, A. Şleyxer, amerikalik E.Sepir, çex V.Skaliçka, fransuz A.Martine, ruslardan F.F.Fortunatov, I.I.Meşçaninov, B.Uspenskiy, Yu.V.Rojdestvenskiy, V.N.Yarseva va b. tadqiqotlar olib borganlar. Özbekistonda ham A.Abduazizov, J.Böronov, Q.Toymetov va boşqalar T. masalalari bilan şuğullanganlar.

Ad.: Uspenskiy B.A., Strukturnaya tipologiya yazikov, M., 1965; Teoretiçeskiye osnovö klassifikatsii yazikov mira, M., 1980.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИПОЛОГИЯ (тип ва ...логия) — объектларни мавҳум, умумлашган модел (тип)лар ёрдамида илмий тасниф қилиш усули. Бунда ўрганилаётган объектларнинг энг муҳим структур (таркибий) ва функционал хусусиятлари кайд этилади. Т.нинг асосий хусусияти шундаки, у нафақат ўрганилган, билиб олинган объектларни тасниф килиш, балки у ёки бу даврдаги фанга хдли маълум бўлмаган объектларнинг мавжуд бўла олишини аввалдан кўрсатиш (аниклаш)га ҳам имкон беради (мас., Д.И.Менделеевнинг элементлар даврий системаси). Илмий тафаккурнинг универсал усулларидан бири бўлган Т. ўрганилаётган объектлар ўртасидаги ўхшашлик ва тафовутни очиб беришга, уларни айнан ўхшатиш, тенглаштириш йўлларини топишга асосланади ва кўплаб фан соҳаларида қўлланади, бироқ хилмахил хоссали объектлари кўп бўлган биол. кимё, геогр. тилшунослик, психология каби фанларда самарали фойдаланилади.

Тилшуносликда Т. — умуман тил тузилишининг муҳим белгиларини алоҳида, айрим олинган тиллар қурилишини ўрганиш ва уларни ҳар томонлама таққослаш асосида аниқловчи ва умумлаштирувчи тилшунослик бўлими. Типологик методлар турлитуман тилларнинг фонологияси, морфологияетл, синтаксист ва лексиҒсосидаги ўхшашликлар ва тафовутларни аниклашга, лингвистик универсалияларни, шунингдек, тилларнинг типларини — тил курилиши табиати ҳақидаги умумлашган, мукаммал хрлдаги тушунчаларни белгилашга қаратилган. Тилларнинг типлари грамматикада тушунчаларни англатиш усулига, муносабатларни ифодалаш техникасига ва бирикиш, богланиш даражасига қараб аниқланади. Типологик тадқиқотлар тил тизимининг алоҳида, айрим кичик тизимлари асосида ҳам олиб борилади, шу туфайли фонологик, морфологик, синтактик ва семантик Т.лар фаркланади. Икки ёки ундан ортиқ қариндош ёки қариндош бўлмаган ҳар хил тизимдаги тилларнинг айрим хусусиятларини қиёсий Т. ўрганади. Аникланадиган типологик белгилар маълум бир кичик тизимнинг ўзига хос хусусиятларини акс эттиради, лекин тил қурилишида улар турли нисбатларда бирикади, шунинг учун мазкур белгилардан бири асосий, етакчи ҳисобланади. Сўзнинг таркибий тузилиши асосида тилларнинг морфологик (типологик) таснифи яратилди, бироқ тадрижий тараққиёт натижасида тилнинг типи ўзгариши мумкинлиги сабабли тилларнинг типлари соф ҳолда учраши исботланмаган. Тилшунослик соҳасидаги типологик тадқикртлар немис олими Ф.Шлегель асарларидан бошланган. Кейинчалик тиллар Т.си бўйича немис олимлари А.В.Шлегель, В.Гумбольдт, Х.Штейнталь, А. Шлейхер, америкалик Э.Сепир, чех В.Скаличка, француз А.Мартине, руслардан Ф.Ф.Фортунатов, И.И.Мешчанинов, Б.Успенский, Ю.В.Рождественский, В.Н.Ярцева ва б. тадқиқотлар олиб борганлар. Ўзбекистонда ҳам А.Абдуазизов, Ж.Бўронов, Қ.Тойметов ва бошқалар Т. масалалари билан шуғулланганлар.

Ад.: Успенский Б.А., Структурная типология языков, М., 1965; Теоретические основў классификации языков мира, М., 1980.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.