Tir
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 408-b. — ziyouz.com
Tir — Finikiya (hoz. Livandagi Sur ş.)dagi dengiz böyi şahardavlati. Mil. av. 4ming yillikda asos solingan. Mil. av. 1ming yillikda ravnaq topgan. Mil. av. 3—2ming yillikda muhim hunarmandçilik va savdo markazi. 2ming yillikda (tanaffuslar bilan) Misr ta'sirida bölgan. T.liklar Örta dengiz orollari (Kipr, Sitsiliya va b.), Şim. va Ğarbiy Afrika va Ispaniyada bir qança koloniyalar (manzilgohlar) barpo etganlar. Mil. av. 10-a.da T. gegemonligi ostida vujudga kelgan TirSidon podşoligi Finikiyaning butun dengiz sohyli ustidan hukmronlik qilgan. Mil. av. 8-a.da T. Ossuriyaga, mil. av. 6-a. boşidan Yangi Bobil podşoligiga, mil. av. 6-a.ning 2yarmidan Axomaniylar davlatiga karam bölgan. Mil. av. 332 y. uzoqmuddat dengiz va quruklikdan qamal qilingandan keyin T. Aleksandr tomonidan egallangan. Ellinizm davrida T.Ptolemeylar, Salavkiylar davlati tarkibida, mil. av. 64 y.dan Rimning Suriya provinsiyasiga içki muxtoriyatini saklagan xolda kirgan. Arablar istilosiga qadar (7-a.) Şarqiy Örta dengizning yirik savdo markazi bölib qolgan. T.da arxeologik qaziş işlari fransuz arxeologi E. Renan (19-a.ning 2yarmi), A.Puadebar (20-a. ning 40-y.lari) tomonidan olib borilgan. T. Jahon merosi röyxatiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИР — Финикия (ҳоз. Ливандаги Сур ш.)даги денгиз бўйи шаҳардавлати. Мил. ав. 4минг йилликда асос солинган. Мил. ав. 1минг йилликда равнақ топган. Мил. ав. 3—2минг йилликда муҳим ҳунармандчилик ва савдо маркази. 2минг йилликда (танаффуслар билан) Миср таъсирида бўлган. Т.ликлар Ўрта денгиз ороллари (Кипр, Сицилия ва б.), Шим. ва Ғарбий Африка ва Испанияда бир қанча колониялар (манзилгоҳлар) барпо этганлар. Мил. ав. 10-а.да Т. гегемонлиги остида вужудга келган ТирСидон подшолиги Финикиянинг бутун денгиз соҳйли устидан ҳукмронлик қилган. Мил. ав. 8-а.да Т. Оссурияга, мил. ав. 6-а. бошидан Янги Бобил подшолигига, мил. ав. 6-а.нинг 2ярмидан Ахоманийлар давлатига карам бўлган. Мил. ав. 332 й. узоқмуддат денгиз ва қурукликдан қамал қилингандан кейин Т. Александр томонидан эгалланган. Эллинизм даврида Т.Птолемейлар, Салавкийлар давлати таркибида, мил. ав. 64 й.дан Римнинг Сурия провинциясига ички мухториятини саклаган холда кирган. Араблар истилосига қадар (7-а.) Шарқий Ўрта денгизнинг йирик савдо маркази бўлиб қолган. Т.да археологик қазиш ишлари француз археологи Э. Ренан (19-а.нинг 2ярми), А.Пуадебар (20-а. нинг 40-й.лари) томонидан олиб борилган. Т. Жаҳон мероси рўйхатига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.