Tire
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 409–410-b. — ziyouz.com
Tire (frans. tiret — çiziqça; çöziq narsa) — hoz. özbek tilida keng qöllanadigan, gorizontal çiziqça (—) şaklidagi tiniş belgisi. T. rus yozuvida 18-a.dan, özbek yozuvida esa 19-a. ning 70-y.laridan qöllana boşlagan. Aralaş holda, ya'ni gapning boşida va örtasida, şuningdek, yakka va takror (qöşaloq) holda qöllanuvçi tiniş belgilaridan. T. yakka holda qöllanganda, gaplar va gap bölaklarini ajratiş, takror (qöş T.) holda işlatilganda esa, ma'lum bölaklarni çegaralaş, çegaralangan bölakning ma'nosini ta'kidlaş, börttiriş, emotsionallikni oşiriş kabi vazifalarni bajaradi.
Hoz. özbek tilida T. sodda va qöşma gaplar tarkibida qöllanib, quyidagi vazifalarni bajaradi: a) gaplarni, gap bölaklarini ajratadi; b) gaplar, gap bölaklari va ayrim sintaktik tuzilmalarni çegaralaydi; v) turli xil maqsadlar — emotsional—ekspressiv holatlarni ifodalaydi; g) tuşirib qoldirilgan ayrim bölaklar örnini qoplaydi (Yaxşidan ot krlar, yomondan — dod). Grammatik va intonatsion jihatdan mustaqil gap bölaklari har ikki tomondan T. bilan ajratiladi. Bunda ajratilgan bölakning har ikki tomonidan qisqa pauza böladi (Toğalarim — Egamberdi va Rahimberdi — meni bir-bir quçoklab, işga beriladilar. — Oybek). T. ikki yoki undan ortiq atokli otning birikuvidan tuzilib, biron taşkilot, muassasa, ta'limot, narsahodisalar nomini anglatuvçi sözlar orasida (Karpov — Kasparov matçi, Boyl—Mariott qonuni), şuningdek, makon, zamon va miqdor çegarasini biddiruvçi ikki yoki undan ortiq sözlar (raqamlar) orasida ham (30—40- y.lar, XIX—XX alar) qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИРЕ (франц. tiret — чизиқча; чўзиқ нарса) — ҳоз. ўзбек тилида кенг қўлланадиган, горизонтал чизиқча (—) шаклидаги тиниш белгиси. Т. рус ёзувида 18-а.дан, ўзбек ёзувида эса 19-а. нинг 70-й.ларидан қўллана бошлаган. Аралаш ҳолда, яъни гапнинг бошида ва ўртасида, шунингдек, якка ва такрор (қўшалоқ) ҳолда қўлланувчи тиниш белгиларидан. Т. якка ҳолда қўлланганда, гаплар ва гап бўлакларини ажратиш, такрор (қўш Т.) ҳолда ишлатилганда эса, маълум бўлакларни чегаралаш, чегараланган бўлакнинг маъносини таъкидлаш, бўрттириш, эмоционалликни ошириш каби вазифаларни бажаради.
Ҳоз. ўзбек тилида Т. содда ва қўшма гаплар таркибида қўлланиб, қуйидаги вазифаларни бажаради: а) гапларни, гап бўлакларини ажратади; б) гаплар, гап бўлаклари ва айрим синтактик тузилмаларни чегаралайди; в) турли хил мақсадлар — эмоционал—экспрессив ҳолатларни ифодалайди; г) тушириб қолдирилган айрим бўлаклар ўрнини қоплайди (Яхшидан от крлар, ёмондан — дод). Грамматик ва интонацион жиҳатдан мустақил гап бўлаклари ҳар икки томондан Т. билан ажратилади. Бунда ажратилган бўлакнинг ҳар икки томонидан қисқа пауза бўлади (Тоғаларим — Эгамберди ва Раҳимберди — мени бир-бир қучоклаб, ишга бериладилар. — Ойбек). Т. икки ёки ундан ортиқ атокли отнинг бирикувидан тузилиб, бирон ташкилот, муассаса, таълимот, нарсаҳодисалар номини англатувчи сўзлар орасида (Карпов — Каспаров матчи, Бойль—Мариотт қонуни), шунингдек, макон, замон ва миқдор чегарасини биддирувчи икки ёки ундан ортиқ сўзлар (рақамлар) орасида ҳам (30—40- й.лар, XIX—XX алар) қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.