Tirnoq

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 412-b. — ziyouz.com

Tirnoq TIRNOQ, çangal — barmoqlarni himoya qiluvçi şoxeimon tuzilma. Odam, maymun va çala maymunlar barmoqlari uçida hosil böladi. T. barmoq bolişi ustidan çiqqan erkin qism, tana va iddizdan iborat. T. örnining ildiz va çuqurça bilan qoplangan qismi matritsa deyiladi, şu matritsa hujayralarining köpayişi tufayli T. uçiga qarab astasekin ösib boradi. T. bir keçakunduzda örta hisobda 0,1—0,2 mm usadi; taxm. 100 kunda töliq yangilanadi. T. ösişi kişining yoşi, jinsi, organizmning umumiy holati va b. omillarga boğliq, mas., bolalar tirnoği kattalarnikiga nisbatan tezrok, yoki qişda yozdagidan sekinroq ösadi. T. uz. 10—15 mm, eni 10—17 mm, qalinligi 0,30—0,37 mm, ayollarda kiçikroq va yupqaroq böladi. Soğlom kişining tirnoği bir oz börtib çiqqan, silliq, tiniq va rangeizdir.

Suvda va quruqlikda yaşovçilar tirnoği epidermis şoxeimon qavatining qalinlaşuvidan hosil böladi. Çin T. köpçilik sudralib yuruvçilarga, barça quşlarga va talaygina sut emizuvçilarga xos. T. harakatlanişda yordam beradi, şuningdek, himoya va hujum organidir. Ayrim sut emizuvçilar (mas., otlar)da körinişi özgargan T. — tuyoq bor.

T. kasalliklariga kislota, işqor ta'siri, şikastlaniş, infeksiya (bakteriya, zamburutlar) va b. sabab böladi. Onixiya va T.ni örab turgan töqimaning yalliğlanişi — paronixiya köproquçraydi. Paronixiya T. atrofida paydo bölgan «soçiq»lar, moddalar almaşinuvi kasalliklari, mas., qandli diabet, şikastlanişlar okibatida kelib çiqadi. Turli kasalliklarda T.ning rangi özgarib, mört, uvalanuvçan bölib qoladi. Trixofitiya, mikrosporiya, epidermofitiya, kandidoz, kal zamburuğlari T.ning zamburuğ kasalliklarini vujudga keltirişi mumkin. Surunkali infeksion kasalliklar — sil, moxov; teri kasalliklari — psoriaz, ekzema, nafas yöli (bronxoektaziya), yuraktomir, içki sekretsiya va nerv sistemasi kasalliklarida ham T. da özgarişlar kuzatiladi. Poyabzal tor bölib, oyoq barmoklarini qisişi, T.larning zarbdan şikastlanişi oqibatida T. içga usadi, bunda T. bolişi yalliğlanadi. T.da özgarişlar röy berganda mutaxassis vraçga uçraşiş lozim.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИРНОҚ, чангал — бармоқларни ҳимоя қилувчи шохеимон тузилма. Одам, маймун ва чала маймунлар бармоқлари учида ҳосил бўлади. Т. бармоқ болиши устидан чиққан эркин қисм, тана ва иддиздан иборат. Т. ўрнининг илдиз ва чуқурча билан қопланган қисми матрица дейилади, шу матрица ҳужайраларининг кўпайиши туфайли Т. учига қараб астасекин ўсиб боради. Т. бир кечакундузда ўрта ҳисобда 0,1—0,2 мм усади; тахм. 100 кунда тўлиқ янгиланади. Т. ўсиши кишининг ёши, жинси, организмнинг умумий ҳолати ва б. омилларга боғлиқ, мас., болалар тирноғи катталарникига нисбатан тезрок, ёки қишда ёздагидан секинроқ ўсади. Т. уз. 10—15 мм, эни 10—17 мм, қалинлиги 0,30—0,37 мм, аёлларда кичикроқ ва юпқароқ бўлади. Соғлом кишининг тирноғи бир оз бўртиб чиққан, силлиқ, тиниқ ва рангеиздир.

Сувда ва қуруқликда яшовчилар тирноғи эпидермис шохеимон қаватининг қалинлашувидан ҳосил бўлади. Чин Т. кўпчилик судралиб юрувчиларга, барча қушларга ва талайгина сут эмизувчиларга хос. Т. ҳаракатланишда ёрдам беради, шунингдек, ҳимоя ва ҳужум органидир. Айрим сут эмизувчилар (мас., отлар)да кўриниши ўзгарган Т. — туёқ бор.

Т. касалликларига кислота, ишқор таъсири, шикастланиш, инфекция (бактерия, замбурутлар) ва б. сабаб бўлади. Онихия ва Т.ни ўраб турган тўқиманинг яллиғланиши — паронихия кўпроқучрайди. Паронихия Т. атрофида пайдо бўлган «сочиқ»лар, моддалар алмашинуви касалликлари, мас., қандли диабет, шикастланишлар окибатида келиб чиқади. Турли касалликларда Т.нинг ранги ўзгариб, мўрт, уваланувчан бўлиб қолади. Трихофития, микроспория, эпидермофития, кандидоз, кал замбуруғлари Т.нинг замбуруғ касалликларини вужудга келтириши мумкин. Сурункали инфекцион касалликлар — сил, мохов; тери касалликлари — псориаз, экзема, нафас йўли (бронхоэктазия), юрактомир, ички секреция ва нерв системаси касалликларида ҳам Т. да ўзгаришлар кузатилади. Пойабзал тор бўлиб, оёқ бармокларини қисиши, Т.ларнинг зарбдан шикастланиши оқибатида Т. ичга усади, бунда Т. болиши яллиғланади. Т.да ўзгаришлар рўй берганда мутахассис врачга учрашиш лозим.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.