Tişsiz kitlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 428-b. — ziyouz.com
Tişsiz kitlar TIŞSIZ KITLAR, möylovli kitlar (Mysticeti) — kitlar kenja turkumi. Tişlari tuğilmasdan oldin yöqolib ketadi (nomi ham şundan). Ular örnida yuqorigi jağlarda «kit möylovi» deb atalgan uzun (20—450 sm li) şoxeimon plastinkalar (360— 800 ta) rivojlanadi. Plastinkalardagi qillar özaro tutaşib, sizdiruvçi tör apparat (elak) hosil qiladi. Oziq (mayda umurtqasizlar, plankton organizmlar, mayda baliqlar va b.) şu tördan sizilib ötadi. Tumşuği ustida burun teşigi joylaşgan. Boşi simmetrik tuzilgan, uzun tumşuq (rostrum) hosil qiladi. Pastki jağlar boş qutisidan uzunroq, yon tomonlari bukilib, yuqori jağlarni örab oladi. T.k. hozirgi sut emizuvçilarning yirigi (mas., kök kitning uz. 33 m, oğirligi 160 t gaça). T.k. 3 oila (silliq kitlar, yölyöl kitlar, böz kitlar) 10—11 turga ajratiladi. Okeanlarda keng tarqalgan, tropik okeanlarda, odatda, uçramaydi. Muntazam migratsiya qilib turadi. Köpçilik T.k. 3—5 ta hayvonlardan iborat kiçik tuda bölib yaşaydi. T.k. ga grenlandiya kiti, janub kiti, böz kit, bukri kit, finval, seyval, kök kit va b. kiradi. Köplab ovlaş natijasida (yoği, möylovi sanoatda işlatiladi) Şim. Atlantikada T.k. deyarli qolmagan. Hoz. Tinç okean va Jan. yarim şardagi dengizlarda uçraydi. 1957 y.dan Grenlandiya kiti, janub kiti va böz kitlar, 1967 y.dan esa kök kitni ovlaş man etilgan. 5 turi Tabiatni muhrfaza qiliş xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИШСИЗ КИТЛАР, мўйловли китлар (Mysticeti) — китлар кенжа туркуми. Тишлари туғилмасдан олдин йўқолиб кетади (номи ҳам шундан). Улар ўрнида юқориги жағларда «кит мўйлови» деб аталган узун (20—450 см ли) шохеимон пластинкалар (360— 800 та) ривожланади. Пластинкалардаги қиллар ўзаро туташиб, сиздирувчи тўр аппарат (элак) ҳосил қилади. Озиқ (майда умуртқасизлар, планктон организмлар, майда балиқлар ва б.) шу тўрдан сизилиб ўтади. Тумшуғи устида бурун тешиги жойлашган. Боши симметрик тузилган, узун тумшуқ (рострум) ҳосил қилади. Пастки жағлар бош қутисидан узунроқ, ён томонлари букилиб, юқори жағларни ўраб олади. Т.к. ҳозирги сут эмизувчиларнинг йириги (мас., кўк китнинг уз. 33 м, оғирлиги 160 т гача). Т.к. 3 оила (силлиқ китлар, йўлйўл китлар, бўз китлар) 10—11 турга ажратилади. Океанларда кенг тарқалган, тропик океанларда, одатда, учрамайди. Мунтазам миграция қилиб туради. Кўпчилик Т.к. 3—5 та ҳайвонлардан иборат кичик туда бўлиб яшайди. Т.к. га гренландия кити, жануб кити, бўз кит, букри кит, финвал, сейвал, кўк кит ва б. киради. Кўплаб овлаш натижасида (ёғи, мўйлови саноатда ишлатилади) Шим. Атлантикада Т.к. деярли қолмаган. Ҳоз. Тинч океан ва Жан. ярим шардаги денгизларда учрайди. 1957 й.дан Гренландия кити, жануб кити ва бўз китлар, 1967 й.дан эса кўк китни овлаш ман этилган. 5 тури Табиатни муҳрфаза қилиш халқаро иттифоқи Қизил китобига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.