Titan

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 415–417-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Titan (Titanum), Ti — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 22, at. m. 47,88. T. oraliq metallarga kiradi. T. massa sonlari 46 (7,95%), 47(7,75%), 48(73,45%), 49(5,51%), 50(5,34%) bölgan 5 ta barqaror izotopdan iborat. Uning bir neça sun'iy radioaktiv izotoplari ham ma'lum. 1795 y.da nemis kimyogari M. Klaprot TiO2 (rutil) noma'lum elementning oksidi ekanligini aniklagan va öşa elementga T. nomini bergan [T. nomi yun. afsonasidagi titanlar — Uran (Osmon) va Geya (Yer)ning bolalari nomidan olingan]. 1925 y.da Niderlandiya olimlari VanArkel va de Bur titan (IV) yodidni çöğ holatidagi volfram simda parçalaş yuli bilan sof T.oldilar. T. Yer pöstining massa jihatidan 0,57% ni taşkil qiladi. T. tabiatda titan (1U)oksid TYU2 (rutil, anataz, brukit), temir titanat (yoki ilmenit) FeTiO3, kalsiy titanat (yoki peroskvit) CaTiO, holida uçraydi. Ilmenit köpinça magnetit bilan qöşilib FaTiO3 nFe3O4 tarkibli titan magnetitlar hosil qiladi. Bu mineral T.ning muhim rudalaridan.

T. pölat kabi yaltiroq qattiq metall. Suyuqlaniş trasi 1668±5°, qaynaş trasi 3227°, ziçligi 4,51 g/sm3. T. mustahkam va plastik, oson bolğalanadi va yoyiladi (prokatlanadi), odatdagi trada juda kuçsiz qaytaruvçi. T. sirtida oksid parda hosil bölganligidan korroziyaga bardoşliligi jihatidan zanglamas pölatdan ham ustun turadi. U havoda oksidlanmaydi, dengiz suvida zanglamaydi, agressiv kimyoviy muhitlarda ham özgarmaydi. T. suyukdaniş trasida eng faol metallar qatoriga ötadi. Kizdirilganda deyarli barça elementlar bilan birikadi. Metallar bilan qattiq eritmalar va intermetalik birikmalar hosil qiladi. 600° dan yuqori t-rada havo kislorodi bilan oksidlanib, T. (1U)oksid TYU2 ga ötadi. 700°dan yuqori trada azot bilan T. nitrid TiN hosil qiladi. 300°dan yuqori trada vodorod xlorid bilan reaksiyaga kirişib, T. (1U)xloridga aylanadi. T. konsentrlangan sulfat kislota bilan reaksiyaga kirişib, T. sulfat Ti(SO4)2 va sulfit angidrid SO2 hosil qiladi. T.ning H2Ti03 va N2TYU4 tarkibli kislotalari N4TYU5 va H4Ti08 tarkibli peroksokislotalari ma'lum. T. öz birikmalarida 2 valentli bölişi ham mumkin.

Metall xrlidagi T. ança murakkab usulda olinadi. Avval T. (1U)oksid T. (GU)xloridga ötkaziladi. Söngra T. (1U) xloridni argon yoki geliy atmosferasida magniy yoki natriy bilan qaytarilib, metall T. olinadi. Sof T. esa T. (1U)yodidni parçalab hosil qilinadi. Sanoatda olinadigan T.ning asosiy qismi aviatsiya, raketa va kemasozlik texnikasiga zarur qotişmalar tayyorlaş uçun ketadi. T.ning nikel va temir bilan hosil qilgan qotişmalari pölatga qöşiladi. T. zaharli emas. U ösimlik va hayvon organizmida doim böladi. Umurtqali hayvonlarning şox hosilalari, taloq, qalqonsimon bezlarida uçraydi. Kişi organizmiga bir keçakunduzda oziq moddalar va suv bilan 0,85 mg T. kiradi.

Titan birikmalari. T. (1U)oksid TiO2 — oq kukun, qizdirilganda oç sariq tusga kiradi, sovitilganda rangi yöqoladi. Tabiatda 3 xil kristall: rutil, anataz, brukit şaklida uçraydi. Suyuklaniş trasi 1850°, qaynaş trasi 3000° ga yaqin, ziçligi 4,18— 4,25 g/ sm3. T. (1U)oksid organik va suyultirilgan mineral kislotalarga, H2S va SO2 ga çidamli, işqorlarda bir oz eriydi. Plastmassalar, sirlar, sun'iy tolalar işlab çiqariş.da, qoğoz, rezina, çarm, töqimaçilik, metallurgiya va lokböyoq sanoatida qöllanadi.

Titanatlar — metatitanat, ortotitanat va polititanat kislotalarning tuzlari. Barça titanatlar yuqori tralarda suyuqlanadi, suvda va suyultirilgan kislotalarda erimaydi, faqat konsentrlangan kislotalarda eriydi. Köpçilik titanatlarning dielektrik kirituvçanligi yuqori bölgani sababli kondensatorlar, ultratovuş qurilmalari, elektron sxemalar, termokompensatorlar va b. işlab çiqarihda qöllanadi. Özgaruvçan tarkibli murakkab titanlardan armolkolit Oydagi toğ jinslarida topilgan.

Titan galogenlar bilan birikib TiX2, TiX3 va TiX4 (bu yerda X — galogen) tarkibli galogeniddar hosil qiladi. Titan galogenidlarini amaliy ahamiyatiga köra quyidagi ketma-ketlikka joylaştiriş mumkin: xloridlar, yodidlar, bromidlar, ftoridlar.

Titan tetraxlorid Ti C14 — ötkir hidli suyuqlik. Suyuklaniş trasi — 23°, kaynaş trasi 136°, ziçligi 1,72 g/ sm3 (20°da). Suvda gidrolizlanib titan oksixlorid TiOCl2 yoki titan gidroksid (metatitanat kislota) N2TYU3 hosil qiladi. Konsentrlangan xlorid kislota ta'sirida xlortitanat kislota H2TiCl6 kompleksini beradi. Titan tetraxlorid sanoat kölamida işlab çiqarilib, undan asosan (magniy va natriy bilan qaytarib) titan olinadi.

Titanning quyi xloridlar i TiCl3 va TiCl2 — beqaror moddalar; havoda oksidlanadi, gigroskopik. TiCl4 ni vodorod, rux, alyuminiy yoki titan bilan 700— 1000°da qaytarib hosil qilinadi. Organik birikmalarni polimerlaş jarayonida katalizator sifatida qöllanadi.

Titan tetrayodid, Til4 — metall kabi yaltiroq qizilqönğir tusli kristallar. Suyuklaniş trasi 150—156°, qaynaş trasi 377°, ziçligi 4,27—4,40 g/sm3. Suvda gidrolizlanadi. Kukun holidagi titanga 170— 200°da yod ta'sir ettirib olinadi.

Titanning quyi yodidlar i d a n Til, (töq binafşa tusli qattiq modda; suyuklaniş trasi 1030°) va Til2 (töq jigarrang qattiq modda; suyuklaniş trasi 1050°) olingan.

Titan tetrabromid TiBr4 — sariq rangli kristall modda: suyuqlaniş trasi 38°, qaynaş trasi 232°, ziçligi 3,24 g/sm3. Suvda gidrolizlanadi. Titan karbid yoki TiO2QC aralaşmani brom buği ostida qizdiriş yoxud Ti va bromni yuqori tralarda biriktiriş yöli bilan olinadi.

Titanning quyi bromidlari TiBr3 va TiBr2 — beqaror, oson oksidlanadigan va gidrolizga uçraydigan moddalar. TiBr4 ni qaytariş yöli bilan olinadi.

Titan tetraftorid TiF4 — oq rangli qattiq modda. 284°da suyuqlanmasdan qaynaydi, ziçligi 2,8 g/sm3, yuqori t-ra (427°) va bosim ostida suyuqlanadi. Öta gigroskopik, suvda gidrolizlanadi. Titanga, titan karbidga yoki TYU2QS aralaşmaga ftor ta'sir ettirib olinadi. Ftorid kislota bilan kompleks ftor titanat kislota H2TiF6 hosil qiladi. Uning tuzlari — ftortitanatlar K2TiF6, Na2TiF6 — barqaror moddalar, texnologik amaliyotlarda qöllanadi.

Titanning quyi ftoridlar i TiF3 va TiF2 xam olingan.

Ad.: Kornilov I. I., Titan, M., 1975; Svikker U., Titan i yego splavi, per. s nem., M., 1979.

Komil Tojiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИТАН (Titanum), Ti — Менделеев даврий системасининг IV гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 22, ат. м. 47,88. Т. оралиқ металларга киради. Т. масса сонлари 46 (7,95%), 47(7,75%), 48(73,45%), 49(5,51%), 50(5,34%) бўлган 5 та барқарор изотопдан иборат. Унинг бир неча сунъий радиоактив изотоплари ҳам маълум. 1795 й.да немис кимёгари М. Клапрот TiO2 (рутил) номаълум элементнинг оксиди эканлигини аниклаган ва ўша элементга Т. номини берган [Т. номи юн. афсонасидаги титанлар — Уран (Осмон) ва Гея (Ер)нинг болалари номидан олинган]. 1925 й.да Нидерландия олимлари ВанАркел ва де Бур титан (IV) йодидни чўғ ҳолатидаги вольфрам симда парчалаш йули билан соф Т.олдилар. Т. Ер пўстининг масса жиҳатидан 0,57% ни ташкил қилади. Т. табиатда титан (1У)оксид ТЮ2 (рутил, анатаз, брукит), темир титанат (ёки ильменит) FeTiO3, кальций титанат (ёки перосквит) CaTiO, ҳолида учрайди. Ильменит кўпинча магнетит билан қўшилиб FaTiO3 nFe3O4 таркибли титан магнетитлар ҳосил қилади. Бу минерал Т.нинг муҳим рудаларидан.

Т. пўлат каби ялтироқ қаттиқ металл. Суюқланиш траси 1668±5°, қайнаш траси 3227°, зичлиги 4,51 г/см3. Т. мустаҳкам ва пластик, осон болғаланади ва ёйилади (прокатланади), одатдаги трада жуда кучсиз қайтарувчи. Т. сиртида оксид парда ҳосил бўлганлигидан коррозияга бардошлилиги жиҳатидан зангламас пўлатдан ҳам устун туради. У ҳавода оксидланмайди, денгиз сувида зангламайди, агрессив кимёвий муҳитларда ҳам ўзгармайди. Т. суюкданиш трасида энг фаол металлар қаторига ўтади. Киздирилганда деярли барча элементлар билан бирикади. Металлар билан қаттиқ эритмалар ва интерметалик бирикмалар ҳосил қилади. 600° дан юқори т-рада ҳаво кислороди билан оксидланиб, Т. (1У)оксид ТЮ2 га ўтади. 700°дан юқори трада азот билан Т. нитрид TiN ҳосил қилади. 300°дан юқори трада водород хлорид билан реакцияга киришиб, Т. (1У)хлоридга айланади. Т. концентрланган сульфат кислота билан реакцияга киришиб, Т. сульфат Ti(SO4)2 ва сульфит ангидрид SO2 ҳосил қилади. Т.нинг H2Ti03 ва Н2ТЮ4 таркибли кислоталари Н4ТЮ5 ва H4Ti08 таркибли пероксокислоталари маълум. Т. ўз бирикмаларида 2 валентли бўлиши ҳам мумкин.

Металл хрлидаги Т. анча мураккаб усулда олинади. Аввал Т. (1У)оксид Т. (ГУ)хлоридга ўтказилади. Сўнгра Т. (1У) хлоридни аргон ёки гелий атмосферасида магний ёки натрий билан қайтарилиб, металл Т. олинади. Соф Т. эса Т. (1У)йодидни парчалаб ҳосил қилинади. Саноатда олинадиган Т.нинг асосий қисми авиация, ракета ва кемасозлик техникасига зарур қотишмалар тайёрлаш учун кетади. Т.нинг никель ва темир билан ҳосил қилган қотишмалари пўлатга қўшилади. Т. заҳарли эмас. У ўсимлик ва ҳайвон организмида доим бўлади. Умуртқали ҳайвонларнинг шох ҳосилалари, талоқ, қалқонсимон безларида учрайди. Киши организмига бир кечакундузда озиқ моддалар ва сув билан 0,85 мг Т. киради.

Титан бирикмалари. Т. (1У)оксид TiO2 — оқ кукун, қиздирилганда оч сариқ тусга киради, совитилганда ранги йўқолади. Табиатда 3 хил кристалл: рутил, анатаз, брукит шаклида учрайди. Суюкланиш траси 1850°, қайнаш траси 3000° га яқин, зичлиги 4,18— 4,25 г/ см3. Т. (1У)оксид органик ва суюлтирилган минерал кислоталарга, H2S ва SO2 га чидамли, ишқорларда бир оз эрийди. Пластмассалар, сирлар, сунъий толалар ишлаб чиқариш.да, қоғоз, резина, чарм, тўқимачилик, металлургия ва локбўёқ саноатида қўлланади.

Титанатлар — метатитанат, ортотитанат ва полититанат кислоталарнинг тузлари. Барча титанатлар юқори траларда суюқланади, сувда ва суюлтирилган кислоталарда эримайди, фақат концентрланган кислоталарда эрийди. Кўпчилик титанатларнинг диэлектрик киритувчанлиги юқори бўлгани сабабли конденсаторлар, ультратовуш қурилмалари, электрон схемалар, термокомпенсаторлар ва б. ишлаб чиқариҳда қўлланади. Ўзгарувчан таркибли мураккаб титанлардан армолколит Ойдаги тоғ жинсларида топилган.

Титан галогенлар билан бирикиб TiX2, TiX3 ва TiX4 (бу ерда X — галоген) таркибли галогениддар ҳосил қилади. Титан галогенидларини амалий аҳамиятига кўра қуйидаги кетма-кетликка жойлаштириш мумкин: хлоридлар, йодидлар, бромидлар, фторидлар.

Титан тетрахлорид Тi С14 — ўткир ҳидли суюқлик. Суюкланиш траси — 23°, кайнаш траси 136°, зичлиги 1,72 г/ см3 (20°да). Сувда гидролизланиб титан оксихлорид TiOCl2 ёки титан гидроксид (метатитанат кислота) Н2ТЮ3 ҳосил қилади. Концентрланган хлорид кислота таъсирида хлортитанат кислота H2TiCl6 комплексини беради. Титан тетрахлорид саноат кўламида ишлаб чиқарилиб, ундан асосан (магний ва натрий билан қайтариб) титан олинади.

Титаннинг қуйи хлоридлар и TiCl3 ва TiCl2 — беқарор моддалар; ҳавода оксидланади, гигроскопик. TiCl4 ни водород, рух, алюминий ёки титан билан 700— 1000°да қайтариб ҳосил қилинади. Органик бирикмаларни полимерлаш жараёнида катализатор сифатида қўлланади.

Титан тетрайодид, Til4 — металл каби ялтироқ қизилқўнғир тусли кристаллар. Суюкланиш траси 150—156°, қайнаш траси 377°, зичлиги 4,27—4,40 г/см3. Сувда гидролизланади. Кукун ҳолидаги титанга 170— 200°да йод таъсир эттириб олинади.

Титаннинг қуйи йодидлар и д а н Til, (тўқ бинафша тусли қаттиқ модда; суюкланиш траси 1030°) ва Til2 (тўқ жигарранг қаттиқ модда; суюкланиш траси 1050°) олинган.

Титан тетрабромид TiBr4 — сариқ рангли кристалл модда: суюқланиш траси 38°, қайнаш траси 232°, зичлиги 3,24 г/см3. Сувда гидролизланади. Титан карбид ёки TiO2ҚC аралашмани бром буғи остида қиздириш ёхуд Ti ва бромни юқори траларда бириктириш йўли билан олинади.

Титаннинг қуйи бромидлари TiBr3 ва TiBr2 — беқарор, осон оксидланадиган ва гидролизга учрайдиган моддалар. TiBr4 ни қайтариш йўли билан олинади.

Титан тетрафторид TiF4 — оқ рангли қаттиқ модда. 284°да суюқланмасдан қайнайди, зичлиги 2,8 г/см3, юқори т-ра (427°) ва босим остида суюқланади. Ўта гигроскопик, сувда гидролизланади. Титанга, титан карбидга ёки ТЮ2ҚС аралашмага фтор таъсир эттириб олинади. Фторид кислота билан комплекс фтор титанат кислота H2TiF6 ҳосил қилади. Унинг тузлари — фтортитанатлар K2TiF6, Na2TiF6 — барқарор моддалар, технологик амалиётларда қўлланади.

Титаннинг қуйи фторидлар и TiF3 ва TiF2 хам олинган.

Ад.: Корнилов И. И., Титан, М., 1975; Цвиккер У., Титан и его сплавы, пер. с нем., М., 1979.

Комил Тожиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.