Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Titan rudalari

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 417-b. — ziyouz.com

    Titan rudalari — tarkibida sanoatda foydalaniş uçun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq birikma va konsentratsiyalarda titan bölgan tabiiy mineral hosilalar. Asosiy minerallari: ilmenit (TYU2 43,7—52,8%), rutil, anataz va brukit (94,2—99%), leykoksen (62—98%), loparit (38,3—41%), titanit (33,7—40,8%), perovskit (38,7—58,9%), titanmagnetit. T.r. magmatik, ekzogen va metamorfogen konlarga bölinadi. Magmatik konlar tarkibida 7—32% TiO2 bölgan öta asosli, asosli va işqorli toğ jinslari bilan boğliq. Qatlamli va tomirsimon şaklga ega xolxolli va yaxlit T.r. uçraydi. Ularning tarkibida ilmenit bilan birga titanmagnetit va gematit xam mavjud. Yirik magmatik konlar Rossiya, Kanada, AQŞ, Norvegiya, JAR va Hindistonda ma'lum. T.r.ning ekzogen konlari orasida: nuraş pöstidagi ilmenitli va rutilli (TYU2 3—30%); ilmenitning ellyuvialdellyuvialli va allyuvialli soçmalari (TYU2 0,5— 25%); ilmenit, leykoksen, rutilning (TiO2 0,5—35%) dengizqirğoq böyi (qad. va hoz.) soçmalari hamda sirkon, monatsit va b. bor. Dengizqirğoqböyi soçmalari T.r.ning asosiy sanoat turidir. Ular qatlamli va linzasimon uyumlar körinişida bölib, qalinligi bir neça ön m ga, uzunligi bir neça ön km ga, eni esa bir neça ming m ga yetadi. Yirik soçmalar Rossiya, Avstraliya, Hindiston, Braziliya, Yangi Zelandiya, Malayziya va ŞriLankada ma'lum. Metamorfogen konlar orasida qumtoşlar leykoksen bilan (TiO2 8—10%); ilmenitmagnetitlilar amfibolitlarda (TYU2— 12,2%); rutillilar gneyslarda, xloritli slanetslarDa va b.da farq qilinadi. T.r.da, odatda, Ti dan taşqari Ğe, V, Zr, TR, Sc lar ham mavjud. T.r.ni boyitiş uçun favitatsion va magnit separatsiyasi, flotatsiya qöllaniladi. T.r. titan metali va uning qotişmalarini olişda, böyoq, loklar tayyorlaşda işlatiladi. Özbekistonda Qurama, Çatqol va Şim. Nurota toglarida ilmenit borligi aniqlangan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТИТАН РУДАЛАРИ — таркибида саноатда фойдаланиш учун техник томондан қулай ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бирикма ва концентрацияларда титан бўлган табиий минерал ҳосилалар. Асосий минераллари: ильменит (ТЮ2 43,7—52,8%), рутил, анатаз ва брукит (94,2—99%), лейкоксен (62—98%), лопарит (38,3—41%), титанит (33,7—40,8%), перовскит (38,7—58,9%), титанмагнетит. Т.р. магматик, экзоген ва метаморфоген конларга бўлинади. Магматик конлар таркибида 7—32% TiO2 бўлган ўта асосли, асосли ва ишқорли тоғ жинслари билан боғлиқ. Қатламли ва томирсимон шаклга эга холхолли ва яхлит Т.р. учрайди. Уларнинг таркибида ильменит билан бирга титанмагнетит ва гематит хам мавжуд. Йирик магматик конлар Россия, Канада, АҚШ, Норвегия, ЖАР ва Ҳиндистонда маълум. Т.р.нинг экзоген конлари орасида: нураш пўстидаги ильменитли ва рутилли (ТЮ2 3—30%); ильменитнинг эллювиалделлювиалли ва аллювиалли сочмалари (ТЮ2 0,5— 25%); ильменит, лейкоксен, рутилнинг (TiO2 0,5—35%) денгизқирғоқ бўйи (қад. ва ҳоз.) сочмалари ҳамда циркон, монацит ва б. бор. Денгизқирғоқбўйи сочмалари Т.р.нинг асосий саноат туридир. Улар қатламли ва линзасимон уюмлар кўринишида бўлиб, қалинлиги бир неча ўн м га, узунлиги бир неча ўн км га, эни эса бир неча минг м га етади. Йирик сочмалар Россия, Австралия, Ҳиндистон, Бразилия, Янги Зеландия, Малайзия ва ШриЛанкада маълум. Метаморфоген конлар орасида қумтошлар лейкоксен билан (TiO2 8—10%); ильменитмагнетитлилар амфиболитларда (ТЮ2— 12,2%); рутиллилар гнейсларда, хлоритли сланецларДа ва б.да фарқ қилинади. Т.р.да, одатда, Ti дан ташқари Ғе, V, Zr, TR, Sc лар ҳам мавжуд. Т.р.ни бойитиш учун фавитацион ва магнит сепарацияси, флотация қўлланилади. Т.р. титан метали ва унинг қотишмаларини олишда, бўёқ, локлар тайёрлашда ишлатилади. Ўзбекистонда Қурама, Чатқол ва Шим. Нурота тогларида ильменит борлиги аниқланган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.