Titsian
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 422-b. — ziyouz.com
Titsian (asli Titsiano Veçellio, Tiziano Vecellio) (1476/77 yoki 1480 y.lar, PyevediKadore, Venetsiya — 1576.27.8, Venetsiya) — italyan rassomi, Uyğoniş davri Venetsiya maktabining eng yirik namoyandasi. Ösmirlik davridan Venetsiyada. Jovanni Bellini ustaxonasida ta'lim olgan. Jorjone bilan yaqin bölgan, unga Venetsiyadagi binolarni devoriy rasmlar bilan bezaşda yordam bergan (parçalari sakdangan). Asosan Venetsiyada, şuningdek, Paduya (1506), Mantuya (1536—37), Ferrara (1516— 23), Urbino (154244), Rim (154546) va Augsberg (1548,1550—51)da işlagan. T. ijodida Uyğoniş davrining insonparvarlik ğoyalari aks ettirilgan bölib, unint hayotbaxş san'ati serqirra, hayot voqealarini keng qamrovli qilib olişi, davrning dramatik voqealarini teran oçib berişi bilan ajralib turadi. Ilk asarlarida Jorjonening ta'siri seziladi («Iso va gunohkor ayol», «Iso va Magdalina», 1510-y.lar boşi va b.). 1510-y.lar örtalaridan Rafael va Mikelanjelo ijodini örganganidan söng özining mustaqil uslubini işlab çikdi: sokin va şodon obrazlari hayotbaxş tuyğularning yorqinligi, içki nurlanganligi bilan alohida ahamiyatga ega («Dunyoviy muhabbat va ilohiy muhabbat», taxm. 1515—16; «Flora», taxm. 1515; «Veneraning bayrami», 1518; «Tobutga qöyiş», 1520 va b.), diqqatini köproq monumental, kötarinki ruh va dinamika bilan işlanadigan kompozitsiyalarga qaratgan («Maryamning osmonga kötarilişi», taxm. 1515—18, SantaMariya Glorioza dei Frari çerkovida va b.). Yakka va guruh portretlarida zamondoşlarini, ulardagi xislatlar (öziga işonç, ğurur, şubha, ikkiyuzlamaçilik, yolğon va h.k.)ni öta sinçkovlik bilan tasvirlaydi, tasvirlanayotganlarning munosabatlari mohiyatini, holatdagi dramatizmni ayevsiz foş qiladi, har bir obraz uçun öziga xos qiyofa, kiyim, holat, kompozitsiya, zamin tanlaydi: «Ippolito Mediçi» (1532—33), «La bella» (taxm. 1536), «Papa Pavel III Alessandro va Ottavio Farneze bilan birga» (1545— 46), «Karl V» (1548) va b.
16-a. örtalaridan T. ijodining sönggi davri boşlandi, bu davrda u rangtasvirda mahorat çöqqisiga kötarildi, mifologik va liniy mavzular talqinida ham çuqur teranlikka erişdi: «Danaya» (1554), «Venera va Adonis» (1554), «Yevropaning öğirlanişi» (taxm. 1559), «Tobutga qöyiş» (1559), «Tavba qilayotgan Mariya Magdalina» (1560-y.lar), «Avliyo Sebastyan», «Isoga motam» (1573—76) va b. T. köplab dadil rangtasvir usuli bilan ajralib turuvçi rasmlar yaratgan, şakl va manzaralar ularda yengil, aniq, mayin nursoya keskinligida bajarilgan. T. rangtasvirda yaratgan erkin işlaş usuli jahon rangtasvirining keyingi taraqqiyotiga kuçli ta'sir körsatgan. Turli davrlarda turli mamlakatlar rassomlari T. ijodiga muntazam murojaat qildilar, asarlarini sinçiklab örgandilar (Veroneze, Tintoretto, N. Pussen, P. Rubens, D. Velaskes, Rembrandt, E. Delakrua, E. Mane va b.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТИЦИАН (асли Тициано Вечеллио, Tiziano Vecellio) (1476/77 ёки 1480 й.лар, ПьеведиКадоре, Венеция — 1576.27.8, Венеция) — итальян рассоми, Уйғониш даври Венеция мактабининг энг йирик намояндаси. Ўсмирлик давридан Венецияда. Жованни Беллини устахонасида таълим олган. Жоржоне билан яқин бўлган, унга Венециядаги биноларни деворий расмлар билан безашда ёрдам берган (парчалари сакданган). Асосан Венецияда, шунингдек, Падуя (1506), Мантуя (1536—37), Феррара (1516— 23), Урбино (154244), Рим (154546) ва Аугсберг (1548,1550—51)да ишлаган. Т. ижодида Уйғониш даврининг инсонпарварлик ғоялари акс эттирилган бўлиб, унинт ҳаётбахш санъати серқирра, ҳаёт воқеаларини кенг қамровли қилиб олиши, даврнинг драматик воқеаларини теран очиб бериши билан ажралиб туради. Илк асарларида Жоржоненинг таъсири сезилади («Исо ва гуноҳкор аёл», «Исо ва Магдалина», 1510-й.лар боши ва б.). 1510-й.лар ўрталаридан Рафаэль ва Микеланжело ижодини ўрганганидан сўнг ўзининг мустақил услубини ишлаб чикди: сокин ва шодон образлари ҳаётбахш туйғуларнинг ёрқинлиги, ички нурланганлиги билан алоҳида аҳамиятга эга («Дунёвий муҳаббат ва илоҳий муҳаббат», тахм. 1515—16; «Флора», тахм. 1515; «Венеранинг байрами», 1518; «Тобутга қўйиш», 1520 ва б.), диққатини кўпроқ монументал, кўтаринки руҳ ва динамика билан ишланадиган композицияларга қаратган («Марямнинг осмонга кўтарилиши», тахм. 1515—18, СантаМария Глориоза деи Фрари черковида ва б.). Якка ва гуруҳ портретларида замондошларини, улардаги хислатлар (ўзига ишонч, ғурур, шубҳа, иккиюзламачилик, ёлғон ва ҳ.к.)ни ўта синчковлик билан тасвирлайди, тасвирланаётганларнинг муносабатлари моҳиятини, ҳолатдаги драматизмни аевсиз фош қилади, ҳар бир образ учун ўзига хос қиёфа, кийим, ҳолат, композиция, замин танлайди: «Ипполито Медичи» (1532—33), «Ла белла» (тахм. 1536), «Папа Павел III Алессандро ва Оттавио Фарнезе билан бирга» (1545— 46), «Карл V» (1548) ва б.
16-а. ўрталаридан Т. ижодининг сўнгги даври бошланди, бу даврда у рангтасвирда маҳорат чўққисига кўтарилди, мифологик ва линий мавзулар талқинида ҳам чуқур теранликка эришди: «Даная» (1554), «Венера ва Адонис» (1554), «Европанинг ўғирланиши» (тахм. 1559), «Тобутга қўйиш» (1559), «Тавба қилаётган Мария Магдалина» (1560-й.лар), «Авлиё Себастьян», «Исога мотам» (1573—76) ва б. Т. кўплаб дадил рангтасвир усули билан ажралиб турувчи расмлар яратган, шакл ва манзаралар уларда енгил, аниқ, майин нурсоя кескинлигида бажарилган. Т. рангтасвирда яратган эркин ишлаш усули жаҳон рангтасвирининг кейинги тараққиётига кучли таъсир кўрсатган. Турли даврларда турли мамлакатлар рассомлари Т. ижодига мунтазам мурожаат қилдилар, асарларини синчиклаб ўргандилар (Веронезе, Тинторетто, Н. Пуссен, П. Рубенс, Д. Веласкес, Рембрандт, Э. Делакруа, Э. Мане ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.