Tiva

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 369–371-b. — ziyouz.com

Tiva (Tuva), Tiva Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Osiyo markazida, Şarqiy Sibir jan.da joylaşgan. Mayd. 170,5 ming km2. Aholisi 305,5 ming kişi (2002). Poytaxti — Kizil ş. Ma'muriy jihatdan 16 tuman, 5 şahar, 2 şaxarçaga bölinadi.

Davlat tuzumi. T. — respublika. Davlat boşliği — prezident. Krnun çiqaruvçi hokimiyatni Oliy xural (parlament), ijroçi xrkimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. T. toğli mamlakat (butun hududning 82% toğlardan iborat). Markaziy va ğarbiy qismlaridagi Ğarbiy Sayan, Oltoy, TannuOla toğ tizmalari va Şarqiy Tuva toğlari oraliğida Tuva soyligi bor. Jan.ğarbdagi MongunTayga massivi — respublikaning eng baland joyi (3970 m), Şarkda Şarqiy Sayan jan.ğarbiy yon bağirlari, Tojin soyligi, Şarqiy Tuva va Sangilen toğliklari joylaşgan. Foydali qazilmalari: toşkömir, rangli va nodir metall, temir rudalari, asbest, kobalt, oltin, simob, binokorlik materiallari va b. Iklimi keskin kontinental, qişi sovuq, şim. soyliklarda qor kam yoğadi, toğda yoz iliq, soyliklarda issiq. Yanv.ning örtaça trasi —28° dan —35° gaça, iyulda 15—20°. Yillik yoğin soyliklarda 150—400 mm, toğli joylarda 400—600 mm dan 800— 1000 mm gaça, yozi seryoğin. Hamma daryolari Yeniseyt quyiladi. Uning 2 irmoği — Katta Yenisey (BiyXem) va Kiçik Yenisey (KaXem) T.dan boşlanadi. Jan. dan oqib ötadigan TesXem daryosi UbsuNur köliga quyiladi. Ular katta gidroenergiya zaxirasiga ega. Tojin soyligida Tojin, Noyonxöl, Manixöl va b. köllar, mineral buloklar bor. Soyliklardagi qizğiş, qönğir tuproqlarda daşt ösimliklari, toğ yon bağirlaridagi kulrang örmon va podzollaşgan tuproqlarda tiloğoç, kedr, qarağay, arça ösadi. Hammasi bölib 8,5 mln. gektar örmon bor. Daştlarda tulki, böri, toğli taygalarda sobol, suvsar, buğu, qunğir ayiq, silovsin, baland toğlarda toğ eçkisi va b. hayvonlar yaşaydi. T. hududida Azas, Ubsunur soyligi qöriqxonalari taşkil etilgan.

Aholisi. Tiva, rus, xakas va b. yaşaydi. Davlat tili — tiva tili; rus tili respublika hududida umum federal davlat tili hisoblanadi. Şahar aholisi 51,7%. Dindorlar lamaizmga e'tiqod qiladi. Şaharlari: Qizil, Şagonar, Çadan, Oq Dovurak.

Tarixi. T. hududida yuqori paleolit davriga mansub arxeologiya yodgorliklari topilgan. Mil. av. 2-a.ning oxiridan mil. 12-a.gaça bölgan uzoq davr mobaynida T. hududi turli kabila va davlatlar, jumladan, Turk va Uyğur xoqonliklari, Yenisey qirğizlari davlati hukmronligi ostida bölgan. 1207 y. T.ni Çingizxon qöşinlari bosib oldi; 13— 14-a.larda Xitoyda hukmronlik qilgan Yuan möğul sulolasi qöl ostida bödsi. 16-a. oxiridan 17-a.ning 2yarmigaça Oltinxonlar ğarbiy möğul davlati tarkibiga kiritilgan. 16—17-a.larda T.da lamaizm rasmiy din sifatida qaror topdi. 17-a. oxirlarida T. hududining talaygina qismini junğarlar bosib oldi. 1757—1912 y.larda T. manjur va xitoy hukmdorlariga qaram böldi. T. arat (dehqonçorvador)larining milliy ozodlik xarakati natijasida 1912 y. çet el hukmronligi barham topdi. 1914 y. T. Uryanxay ölkasi nomi bilan Rossiya protektoratiga aylantirildi. 1918 y. 16 martda T.da sovet hokimiyati örnatildi. 1921 i. 14 avg.da Ta'sis xurali TannuTuva xalq respublikasi tuzilganini e'lon qildi, 1926 y.dan Tuva Respublikasi deb atala boşladi. 1944 y. 11 okt.da respublika RSFSR tarkibiga muxtor viloyat sifatida kiritildi. 1961 i. 10 okt. da muxtor respublikaga aylantirildi, 1991 i. okt. dan RF tarkibidagi T. Respublikasi rasmiy nomini oldi.

Xöjaligi. Yalpi mahsulotda sanoatning uluşi 13,5%, qişloq xöjaligi. niki 18,8%, kurilişniki 3,5 %, transportniki 2,2%, savdoniki 13,1% ni taşkil etadi.

Sanoati ning asosiy tarmoqdari orasida konçilik (rangli metallar, asbest va b. qazib çiqariş) yetakçi hisoblanadi. Oziq-ovqat (göşt, sut, unyorma korxonalari), örmon va yoğoçsozlik korxonalari mavjud. Binokorlik materiallari (ğişt, temirbeton konstruksiyalari, devorbop materiallar), metallsozlik, elektr energetika, maşinasozlik va yengil sanoat (könçilik) rivojlangan. Qizil issiqlik elektr styasi işlaydi. Yiliga örtaça 0,1 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Köp sanoat korxonalari Qizil va Oq Dovurak ş.larida joylaşgan.

Qişloq xöjaligida yetakçi tarmoq — çorvaçilik. Salkam 2,5 mln. gektar yerning 159,1 ming gektari (6,4%) haydaladi, qolgan qismi piçanzor va yaylov. Mayin junli qöyçilik, göştsut çorvaçiligi, çöçqaçilik va parrandaçilik rivojlangan. Yilqi, tuya, eçki, buğu qadimdan boqib kelinadi. Dehqonçilikda, asosan, ğalla (buğdoy, arpa, suli, tariq) va yemxaşak ekinlari yetiştiriladi. Möynaçilik va darrandaçilik muhim ahamiyatga ega.

Transporti. Avtomobil yöllari uz. —2472 km. Qizil — Minusinsk — Abakan va Qizil — Oq Dovurak avtomagistrallari respublikani boşqa respublikalar bilan boğlaydi. Katta Yenisey va Kiçik Yenisey daryolarida kema qatnaydi, yoğoç oqiziladi. Içki suv yöllari uz. 1000 km dan ortiq. Qizil ş.da aeroport bor. T. çetga asbest, göşt, jun, möyna, çarm, doridarmon xom aşyosi yuboradi.

Tibbiy xizmati. T.da har 10 ming aholiga 36 vraç töğri keladi. 10 ga yaqin sanatoriykurort va dam oliş muassasasi bor (UşBeldir, Çeder kurortlari va b.).

Maorifi va ilmiy muassasalari. Maorifi va xunartexnika ta'limi RFda qabul etilgan tizimga muvofiq taşkil qilingan.

163 umumiy örta ta'lim maktabida 61 ming, 5 örta maxsus öquv yurtida 3,7 ming öquvçi, 1 oliy öquv yurti (Tiva unti)da 2,8 ming talaba ta'lim oladi. Til tarixi va adabiyot i. t. instituti, Rossiya FAning Sibir bölimi filiali, 164 kutubxona bor.

Adabiyoti milliy yozuv paydo bölgandan (1930) keyin boy xalq şe'riy ijodiyoti asosida vujudga keldi. 30-y. larda S. Sarigool, B. Xovenmey, S Pyurbyularning ilk şe'rlari naşr etiddi. S. Pyurbyuning «Çeçak» dostoni (1941) nazm janrining dastlabki yirik asari edi. Keyinçalik S. Tokaning hikoya va oçerklari paydo böldi. A. A. Palmbax, V. Kokool, S. Toka T. dramaturgiyasini yaratdilar. 2jahon uruşidan söng S. Tokaning «Arat sözi» trilogiyasi xalq hayotini haqqoniy aks ettirdi. Inson ruhiyatini körsatuvçi dramalar, tarixiy qissalar bosilib çikdi. O. Saganool, S. Syuryunool, K. Kudaja romanlari, M. Kenin-Lopsan, R. Kyunzegeş dostonlari maşhur.

Me'morligi va tasviriy san'ati. T. hududida paleolit va neolit davriga oid turar joylar, neolit va jez davriga mansub naqşli sopol idişlar topilgan. Skiflar davridan fil suyagi va jezdan yasalgan hayvon haykalçalari, ov manzaralari tasvirlangan toşlar saqlangan. Tivalar, asosan, kigiz ötov («kidisyog») larda yaşaganlar. Ötovning içi rangbarang naqşli yoğoç sandiq va karavotlar bilan jihozlangan, devorlariga sodda geometrik nakşin namatgilamlar osilgan. 1940 y.dan dastgoh rassomligi va fafika tez rivojlandi. G. L. Torluk, S. Lanza kabi rassomlar, I. Salçak, Yu. Kurskiy kabi grafik rassomlar yetişib çikdi. 20-a.ning 2yarmidan köçmançi aratlar ötroklikka ötiş bilan qişloklarda yoğoç va toşdan uylar, maktablar qurila boşladi. Qizil, Şagonar, Oq Dovurak ş.larida zamonaviy jamoat binolari, madaniy markazlar, turar joylar barpo etildi (Hukumat uyi, drama teatri, unt binosi va b.).

Musiqa san'ati qadimdan marosim va muhabbat qöşiqlari, laparlar, qahramonlarga atalgan madhiyalardan iborat bölgan. Xalq musiqasi öziga xos ohanglar, metrik va ritmik tuzilişlarning xilmaxilligi bilan ajralib turadi. Çolğu asboblari: torlikamonli dopşuluur, bizaançi, igil; çertma sozlardan çadagan şanzi, şelerxomus, kuluzunxomus; puflama sozlardan murgu, şoor va b. 20-a.ning 2yarmidan an'anaviy musiqa janrlari bilan birga kantata, simfoniya va b. paydo böldi. 1936 y. musiqali drama teatrstudiyasi va 1941 y. uning qoşida xalq çolğu asboblari orkestri, 1947 y. xoreografiya bölimi, öşa yili musiqa maktabi, 1960 y. musiqa bilim yurti oçildi. Tanikli kompozitorlari — A. Aksyonov, A. Çirgalool, R. Kendenbil, D. Xureşool, xonandalari — K. Munzuk, N. Olzeyool. T.da radiotelevideniyening simfonik orkestri (1966), filarmoniya (1969), «Sayan» aşula va raqs ansambli (1970), «Ayan» folklor ansambli (1980) bor. Teatri. T. xalq öyinlari va folklor asarlarida, milliy marosimlarida teatr san'ati unsurlari bölgan. 1920-y.lar örtalarida ilk havaskor drama tögaraklari tuzilib, bir pardali pyesalar namoyiş etilgan. 1936 y. Kizil ş.dagi öquv ktida teatr studiyasi oçilişi professional teatrga asos soldi. Davlat badiiy teatri (1940 y.dan Davlat musiqali drama teatri) oçildi. 1947 y.dan milliy teatr işlay boşladi. V. B. Oskalool rahbarligidagi dorbozlar 1945 y.dan faoliyat körsatgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТИВА (Тува), Тива Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Осиё марказида, Шарқий Сибирь жан.да жойлашган. Майд. 170,5 минг км2. Аҳолиси 305,5 минг киши (2002). Пойтахти — Кизил ш. Маъмурий жиҳатдан 16 туман, 5 шаҳар, 2 шахарчага бўлинади.

Давлат тузуми. Т. — республика. Давлат бошлиғи — президент. Крнун чиқарувчи ҳокимиятни Олий хурал (парламент), ижрочи хркимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Т. тоғли мамлакат (бутун ҳудуднинг 82% тоғлардан иборат). Марказий ва ғарбий қисмларидаги Ғарбий Саян, Олтой, ТаннуОла тоғ тизмалари ва Шарқий Тува тоғлари оралиғида Тува сойлиги бор. Жан.ғарбдаги МонгунТайга массиви — республиканинг энг баланд жойи (3970 м), Шаркда Шарқий Саян жан.ғарбий ён бағирлари, Тожин сойлиги, Шарқий Тува ва Сангилен тоғликлари жойлашган. Фойдали қазилмалари: тошкўмир, рангли ва нодир металл, темир рудалари, асбест, кобальт, олтин, симоб, бинокорлик материаллари ва б. Иклими кескин континентал, қиши совуқ, шим. сойликларда қор кам ёғади, тоғда ёз илиқ, сойликларда иссиқ. Янв.нинг ўртача траси —28° дан —35° гача, июлда 15—20°. Йиллик ёғин сойликларда 150—400 мм, тоғли жойларда 400—600 мм дан 800— 1000 мм гача, ёзи серёғин. Ҳамма дарёлари Енисейт қуйилади. Унинг 2 ирмоғи — Катта Енисей (БийХем) ва Кичик Енисей (КаХем) Т.дан бошланади. Жан. дан оқиб ўтадиган ТесХем дарёси УбсуНур кўлига қуйилади. Улар катта гидроэнергия захирасига эга. Тожин сойлигида Тожин, Нойонхўл, Манихўл ва б. кўллар, минерал булоклар бор. Сойликлардаги қизғиш, қўнғир тупроқларда дашт ўсимликлари, тоғ ён бағирларидаги кулранг ўрмон ва подзоллашган тупроқларда тилоғоч, кедр, қарағай, арча ўсади. Ҳаммаси бўлиб 8,5 млн. гектар ўрмон бор. Даштларда тулки, бўри, тоғли тайгаларда соболь, сувсар, буғу, қунғир айиқ, силовсин, баланд тоғларда тоғ эчкиси ва б. ҳайвонлар яшайди. Т. ҳудудида Азас, Убсунур сойлиги қўриқхоналари ташкил этилган.

Аҳолиси. Тива, рус, хакас ва б. яшайди. Давлат тили — тива тили; рус тили республика ҳудудида умум федерал давлат тили ҳисобланади. Шаҳар аҳолиси 51,7%. Диндорлар ламаизмга эътиқод қилади. Шаҳарлари: Қизил, Шагонар, Чадан, Оқ Довурак.

Тарихи. Т. ҳудудида юқори палеолит даврига мансуб археология ёдгорликлари топилган. Мил. ав. 2-а.нинг охиридан мил. 12-а.гача бўлган узоқ давр мобайнида Т. ҳудуди турли кабила ва давлатлар, жумладан, Турк ва Уйғур хоқонликлари, Енисей қирғизлари давлати ҳукмронлиги остида бўлган. 1207 й. Т.ни Чингизхон қўшинлари босиб олди; 13— 14-а.ларда Хитойда ҳукмронлик қилган Юань мўғул сулоласи қўл остида бўдци. 16-а. охиридан 17-а.нинг 2ярмигача Олтинхонлар ғарбий мўғул давлати таркибига киритилган. 16—17-а.ларда Т.да ламаизм расмий дин сифатида қарор топди. 17-а. охирларида Т. ҳудудининг талайгина қисмини жунғарлар босиб олди. 1757—1912 й.ларда Т. манжур ва хитой ҳукмдорларига қарам бўлди. Т. арат (деҳқончорвадор)ларининг миллий озодлик харакати натижасида 1912 й. чет эл ҳукмронлиги барҳам топди. 1914 й. Т. Урянхай ўлкаси номи билан Россия протекторатига айлантирилди. 1918 й. 16 мартда Т.да совет ҳокимияти ўрнатилди. 1921 и. 14 авг.да Таъсис хурали ТаннуТува халқ республикаси тузилганини эълон қилди, 1926 й.дан Тува Республикаси деб атала бошлади. 1944 й. 11 окт.да республика РСФСР таркибига мухтор вилоят сифатида киритилди. 1961 и. 10 окт. да мухтор республикага айлантирилди, 1991 и. окт. дан РФ таркибидаги Т. Республикаси расмий номини олди.

Хўжалиги. Ялпи маҳсулотда саноатнинг улуши 13,5%, қишлоқ хўжалиги. ники 18,8%, курилишники 3,5 %, транспортники 2,2%, савдоники 13,1% ни ташкил этади.

Саноати нинг асосий тармоқдари орасида кончилик (рангли металлар, асбест ва б. қазиб чиқариш) етакчи ҳисобланади. Озиқ-овқат (гўшт, сут, унёрма корхоналари), ўрмон ва ёғочсозлик корхоналари мавжуд. Бинокорлик материаллари (ғишт, темирбетон конструкциялари, деворбоп материаллар), металлсозлик, электр энергетика, машинасозлик ва енгил саноат (кўнчилик) ривожланган. Қизил иссиқлик электр стяси ишлайди. Йилига ўртача 0,1 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Кўп саноат корхоналари Қизил ва Оқ Довурак ш.ларида жойлашган.

Қишлоқ хўжалигида етакчи тармоқ — чорвачилик. Салкам 2,5 млн. гектар ернинг 159,1 минг гектари (6,4%) ҳайдалади, қолган қисми пичанзор ва яйлов. Майин жунли қўйчилик, гўштсут чорвачилиги, чўчқачилик ва паррандачилик ривожланган. Йилқи, туя, эчки, буғу қадимдан боқиб келинади. Деҳқончиликда, асосан, ғалла (буғдой, арпа, сули, тариқ) ва емхашак экинлари етиштирилади. Мўйначилик ва даррандачилик муҳим аҳамиятга эга.

Транспорти. Автомобиль йўллари уз. —2472 км. Қизил — Минусинск — Абакан ва Қизил — Оқ Довурак автомагистраллари республикани бошқа республикалар билан боғлайди. Катта Енисей ва Кичик Енисей дарёларида кема қатнайди, ёғоч оқизилади. Ички сув йўллари уз. 1000 км дан ортиқ. Қизил ш.да аэропорт бор. Т. четга асбест, гўшт, жун, мўйна, чарм, доридармон хом ашёси юборади.

Тиббий хизмати. Т.да ҳар 10 минг аҳолига 36 врач тўғри келади. 10 га яқин санаторийкурорт ва дам олиш муассасаси бор (УшБельдир, Чедер курортлари ва б.).

Маорифи ва илмий муассасалари. Маорифи ва хунартехника таълими РФда қабул этилган тизимга мувофиқ ташкил қилинган.

163 умумий ўрта таълим мактабида 61 минг, 5 ўрта махсус ўқув юртида 3,7 минг ўқувчи, 1 олий ўқув юрти (Тива унти)да 2,8 минг талаба таълим олади. Тил тарихи ва адабиёт и. т. институти, Россия ФАнинг Сибирь бўлими филиали, 164 кутубхона бор.

Адабиёти миллий ёзув пайдо бўлгандан (1930) кейин бой халқ шеърий ижодиёти асосида вужудга келди. 30-й. ларда С. Саригоол, Б. Ховенмей, С Пюрбюларнинг илк шеърлари нашр этидди. С. Пюрбюнинг «Чечак» достони (1941) назм жанрининг дастлабки йирик асари эди. Кейинчалик С. Токанинг ҳикоя ва очерклари пайдо бўлди. А. А. Пальмбах, В. Кокоол, С. Тока Т. драматургиясини яратдилар. 2жаҳон урушидан сўнг С. Токанинг «Арат сўзи» трилогияси халқ ҳаётини ҳаққоний акс эттирди. Инсон руҳиятини кўрсатувчи драмалар, тарихий қиссалар босилиб чикди. О. Саганоол, С. Сюрюноол, К. Кудажа романлари, М. Кенин-Лопсан, Р. Кюнзегеш достонлари машҳур.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Т. ҳудудида палеолит ва неолит даврига оид турар жойлар, неолит ва жез даврига мансуб нақшли сопол идишлар топилган. Скифлар давридан фил суяги ва жездан ясалган ҳайвон ҳайкалчалари, ов манзаралари тасвирланган тошлар сақланган. Тивалар, асосан, кигиз ўтов («кидисёг») ларда яшаганлар. Ўтовнинг ичи рангбаранг нақшли ёғоч сандиқ ва каравотлар билан жиҳозланган, деворларига содда геометрик накшин наматгиламлар осилган. 1940 й.дан дастгоҳ рассомлиги ва фафика тез ривожланди. Г. Л. Торлук, С. Ланза каби рассомлар, И. Салчак, Ю. Курский каби график рассомлар етишиб чикди. 20-а.нинг 2ярмидан кўчманчи аратлар ўтрокликка ўтиш билан қишлокларда ёғоч ва тошдан уйлар, мактаблар қурила бошлади. Қизил, Шагонар, Оқ Довурак ш.ларида замонавий жамоат бинолари, маданий марказлар, турар жойлар барпо этилди (Ҳукумат уйи, драма театри, унт биноси ва б.).

Мусиқа санъати қадимдан маросим ва муҳаббат қўшиқлари, лапарлар, қаҳрамонларга аталган мадҳиялардан иборат бўлган. Халқ мусиқаси ўзига хос оҳанглар, метрик ва ритмик тузилишларнинг хилмахиллиги билан ажралиб туради. Чолғу асбоблари: торликамонли допшулуур, бизаанчи, игил; чертма созлардан чадаган шанзи, шелерхомус, кулузунхомус; пуфлама созлардан мургу, шоор ва б. 20-а.нинг 2ярмидан анъанавий мусиқа жанрлари билан бирга кантата, симфония ва б. пайдо бўлди. 1936 й. мусиқали драма театрстудияси ва 1941 й. унинг қошида халқ чолғу асбоблари оркестри, 1947 й. хореография бўлими, ўша йили мусиқа мактаби, 1960 й. мусиқа билим юрти очилди. Таникли композиторлари — А. Аксёнов, А. Чиргалоол, Р. Кенденбиль, Д. Хурешоол, хонандалари — К. Мунзук, Н. Ользейоол. Т.да радиотелевидениенинг симфоник оркестри (1966), филармония (1969), «Саян» ашула ва рақс ансамбли (1970), «Аян» фольклор ансамбли (1980) бор. Театри. Т. халқ ўйинлари ва фольклор асарларида, миллий маросимларида театр санъати унсурлари бўлган. 1920-й.лар ўрталарида илк ҳаваскор драма тўгараклари тузилиб, бир пардали пьесалар намойиш этилган. 1936 й. Кизил ш.даги ўқув ктида театр студияси очилиши профессионал театрга асос солди. Давлат бадиий театри (1940 й.дан Давлат мусиқали драма театри) очилди. 1947 й.дан миллий театр ишлай бошлади. В. Б. Оскалоол раҳбарлигидаги дорбозлар 1945 й.дан фаолият кўрсатган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.