Tobelaniş

Tobelaniş — tobe sintaktik munosabatda böliş; söz birikmasi yoki gap tarkibidagi sözlarning özaro teng bölmagan, sintaktik jihatdan biri ikkinçisiga böysunuvçi munosabati. Sintaktik jihatdan biri ikkiçisiga böysunadigan, biri ikkinçisiga tobe bölgan birliklar orasida tobe aloqa mavjud böladi. Tobe aloqada bir uzv ikkinçisiga nisbatan tobe, ikkinçisi esa unga nisbatan hokim vaziyatda böladi. Mac, aniqlovçi — aniqlanmiş, töldiruvçi — kesim, ega — kesim aloqalari tobe aloqadir: gözal hayot, hunarni sevmoq, dalalar yaşnamoqsa kabi. Ega — kesim munosabatida hokim qism, qolgan turdagi birikuvlarda esa tobe qism oldin keladi. Tobe aloqaning 3 xil turi bor: boşqaruv, moslaşuv, bitişuv. Boşqaruv aloqasida tobe söz hokim sözning talabi bilan ma'lum grammatik şaklga kiradi, şu şakl orqali tobelanadi: bozorga bormoq, qalam bilan yozmoq. Moslaşuv aloqasida tobe söz öz şaklini hokim sözning şakliga moslaydi, hokim sözning şakli özgarişi bilan tobe söz ham unga moye holda şaklini özgartiradi: men aytaman, sen aytasan; mening kitobim, uning kitobi kabi. Bitişuv aloqasida tobe söz hokim sözga grammatik şakl yordamida emas, balki tartib va ohang orqali boğlanadi: musaffo osmon, tez gapirmoq kabi.

Ad.: Özbek tili grammatikasi, 2j., Sintaksis, T., 1976.

Ilhom Madrahimov.