Toğ hosil bölişi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 606–607-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Toğ hosil bölişi - Yerning rivojlanişi bilan boğliq juda murakkab geodinamik jarayon. Unga bir tomondan sayyoralararo böladigan gravitatsion va rotatsion kuçlar variatsiyasi ta'sir etsa, ikkinçi tomondan zamin ostidagi radioaktiv issiklik hisobiga geologik jinslarning erişi bilan boğliq bölgan magmatik harakat, metamorfizmga uçragan qatlamlarning özgarib turişi, endogen va ekzogen jarayonlarning kuçayişi paytida denudatsiya va akkumulyatsiyaning faollanişi kabilar katta ta'sir körsatadi. Natijada, Yer pöstidagi çökindi toğ jinslaridan iborat bölgan qatlamlarda goh vertikal, goh gorizontal tektonik harakatlarning namoyon bölişi hisobiga toğlar şakllanadi. Bu jarayonda qatlamlar siqiladi, burmalaniş, siniş holatlariga uçrab, yer yoriqlari böylab magmatik jinslar harakatga keladi. Antiklinal va sinklinal burmalaniş orasidagi uzilmalarning bir-biriga nisbatan siljişi kuçli zilzilalarga sabab böladi. Qotib qolgan Yer pöstidagi qatlamlar, toğ jinslari orasidan har xil gazlar, gidrodinamik eritmalar va magmalar otilib çiqişi va yer ustida sovişi geologik davrlarda, turli xil balandlikdagi toğlarni hosil qilgan. Bu esa, öz navbatida kötarilma va çökmalarni, ya'ni kattakiçik antiklinal va sinklinal strukturalarni paydo qilgan. Yer taraqqiyoti tarixida bir qança geologik davrlarda T.h.b. davom etgan. Bu jarayon uzoq vaqt uzluksiz bölib, ba'zan tezlaşgan yoki sustlaşgan. Mac, paleozoy erasigaça bir neça marta toğlar paydo bölgan. Paleozoy erasida kaledon va gersin T.h.b. davrlari yuz bergan. Ularning qoldiqlarini Ural, Koratoğ, Tyanşan, Baykal atroflaridagi toğlarda uçratiş mumkin. Mezozoy va kaynozoy eralarida Markaziy Osiyoda, Xitoy, Kavkazda toğlar hosil bölgan. Ayniqsa, neogen va törtlamçi davrdan boşlab T.h.b. jarayoni kuçaydi. Bunda qitalarning, ularda joylaşgan geologik plitalarning bir-biri bilan töqnaşişi natijasida yoş toğlar paydo böldi. Bular şarqdanğarbga çözilgan Örta dengiz Alp toğlari tizmasi va Amerika qitasidagi jan.dan şim.gaça çözilgan And toğlari va bir qança toğ tizmalaridir. Şuningdek, öşa davrda ilgari dengiz bölgan joyda Tyanşan toğlari qad kötardi. ÇatqolQurama, Olay, Farğona, Turkiston, Nurota toğlari, Farğona, Surxon vodiylari, Toşkent, Qaşqadaryo toğ oldi vodiylari şular jumlasidandir. 25—30 mln. yil avval boşlangan T.h.b. jarayoni hozir ham keskin sur'atlar bilan bormoqda, şu sababli bu yerlarda köplab kuçli zilzilalar bölib turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
TOҒ ҲОСИЛ БЎЛИШИ - Ернинг ривожланиши билан боғлиқ жуда мураккаб геодинамик жараён. Унга бир томондан сайёралараро бўладиган гравитацион ва ротацион кучлар вариацияси таъсир этса, иккинчи томондан замин остидаги радиоактив иссиклик ҳисобига геологик жинсларнинг эриши билан боғлиқ бўлган магматик ҳаракат, метаморфизмга учраган қатламларнинг ўзгариб туриши, эндоген ва экзоген жараёнларнинг кучайиши пайтида денудация ва аккумуляциянинг фаолланиши кабилар катта таъсир кўрсатади. Натижада, Ер пўстидаги чўкинди тоғ жинсларидан иборат бўлган қатламларда гоҳ вертикал, гоҳ горизонтал тектоник ҳаракатларнинг намоён бўлиши ҳисобига тоғлар шаклланади. Бу жараёнда қатламлар сиқилади, бурмаланиш, синиш ҳолатларига учраб, ер ёриқлари бўйлаб магматик жинслар ҳаракатга келади. Антиклиналь ва синклиналь бурмаланиш орасидаги узилмаларнинг бир-бирига нисбатан силжиши кучли зилзилаларга сабаб бўлади. Қотиб қолган Ер пўстидаги қатламлар, тоғ жинслари орасидан ҳар хил газлар, гидродинамик эритмалар ва магмалар отилиб чиқиши ва ер устида совиши геологик даврларда, турли хил баландликдаги тоғларни ҳосил қилган. Бу эса, ўз навбатида кўтарилма ва чўкмаларни, яъни каттакичик антиклиналь ва синклиналь структураларни пайдо қилган. Ер тараққиёти тарихида бир қанча геологик даврларда Т.ҳ.б. давом этган. Бу жараён узоқ вақт узлуксиз бўлиб, баъзан тезлашган ёки сустлашган. Mac, палеозой эрасигача бир неча марта тоғлар пайдо бўлган. Палеозой эрасида каледон ва герцин Т.ҳ.б. даврлари юз берган. Уларнинг қолдиқларини Урал, Коратоғ, Тяньшан, Байкал атрофларидаги тоғларда учратиш мумкин. Мезозой ва кайнозой эраларида Марказий Осиёда, Хитой, Кавказда тоғлар ҳосил бўлган. Айниқса, неоген ва тўртламчи даврдан бошлаб Т.ҳ.б. жараёни кучайди. Бунда қитьаларнинг, уларда жойлашган геологик плиталарнинг бир-бири билан тўқнашиши натижасида ёш тоғлар пайдо бўлди. Булар шарқданғарбга чўзилган Ўрта денгиз Альп тоғлари тизмаси ва Америка қитьасидаги жан.дан шим.гача чўзилган Анд тоғлари ва бир қанча тоғ тизмаларидир. Шунингдек, ўша даврда илгари денгиз бўлган жойда Тяньшан тоғлари қад кўтарди. ЧатқолҚурама, Олай, Фарғона, Туркистон, Нурота тоғлари, Фарғона, Сурхон водийлари, Тошкент, Қашқадарё тоғ олди водийлари шулар жумласидандир. 25—30 млн. йил аввал бошланган Т.ҳ.б. жараёни ҳозир ҳам кескин суръатлар билан бормоқда, шу сабабли бу ерларда кўплаб кучли зилзилалар бўлиб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.