Toğ jinslari tuzilişi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 600–601-b. — ziyouz.com
Toğ jinslari tuzilişi - mineral va mineral agregatlaridan iborat toğ jinslarining tuziliş tavsifi. «T.j.t.» umumlaşma termin bölib, toğ jinslarining strukturasi va teksturasi tuşunçasini öz içiga oladi. Struktura minerallarning ölçami, şakli va özaro joylanişi bilan aniklanadi; tekstura toğ jinslarining yirikroq tarkibiy qismi (mineral agregatlar)ning umumiy hamda böşliqsa joylaşiş xususiyatlari bilan aniklanadi.
Magmatik toğ jinslarining tuzilişi. Magmatik toğ jinslarining strukturam magmaning tarkibi va uning soviş şaroitlariga boğliq. Otqindi, tomir va effuziv jinslarda ular turliça böladi. Otqindi jinslar uçun töliq kristalli strukturalar xos bölib, unda jinslarning barça moddalari qayta kristallanadi. Magma tarkibida uçuvçi komponentlarning bölişi kristallaniş trasini pasaytiradi va magmaning qayişqokligini kamaytiradi, bular esa kristallizatsiya jarayonini töliq bölişiga sabab böladi. Şuning uçun, nordon magmaning çuqur şaroitda, uçuvçi komponentlarni saqlagan holda sekin sovişi töliq kristallangan donador jinslar (mas., granit) hosil bölişiga olib keladi. Idiomorfizmning turli darajadagi jins hosil qiluvçi minerallar yiğindisi bölgan strukturalar — gipidiomorf donadorli (granit, siyenit va dioritlar) deyiladi. Eritmadan bir vaqtning özida dala şpati va kvarsning ajralişi pegmatitsimon yoki grafiksimon strukturalarning paydo bölişiga sabab böladi. Kristallarning nisbiy ölçamiga qarab, tekis donador va notekis donador böladi. Notekis donadorlari porfirli va porfir körinişli böladi. Porfir körinişli strukturalarda toğ jinsining massasi mayda va örta donali bölib, aloxida minerallarning yirik porfirli bölakçalaridan taşkil topadi. Otqindi jinslardagi teksturalar orasida eng avvalo massivli yoki bir jinsli teksturalar bölib, ularda barça minerallar jins böylab bir tekisda tarqalgan va hamma maydo nlarda taxm. bir xil tarkib va strukturaga ega böladi. Har xil jinsli taksitli teksturalar ham keng tarqalgan. Yölyöl va flyuidal teksturalar minerallarning oriyentirli joylaşuvi bilan kristallanayotgan magmaning harakatlari vaktida vujudga keladi. Tomirli va effuziv toğ jinslariga porfirli struktura xos bölib, u magmaning sovişi va uçuvçi komponentlarning yöqolişiga boğliq bölgan tez kristallanişini ifodalaydi; ba'zan bu struktura otkdndi jismlarning çekka qismlarida kuzatiladi, tog jinslarining asosini taşkil qiluvçi ziç (afanitli) massasida minerallarning yirik xolxol ajratmalari borligi bilan boğliq. Xolxolligi bölmagan effuziv jinslarning strukturalari afanitli deb ataladi. Asosiy massaning strukturalari orasida şişa va kris. tallar (mikrolitlar) nisbatiga qarab şişali yoki vitrofirli, yarim kristalli va mikrolitli strukturalar fark, qilinadi. Effuziv jinslarning kristallaniş darajasi magmaning tarkibi va uning kristallaniş geologik şaroitiga boğliq. Yer yuzasida lavaning sovişi va uçuvçi komponentlarning yöqolişi birgalikda tez sodir böladi. Nordon va örtaça lavalar (liparitli, andezitli) yarim kristallangan va asosiy massalarida ingiçka (mm ning öndan va yuzdan bir kismi) mikrolitlar bölgan şişasimon jinslar (obsidian, pemza) hosil qiladi. Asosiy va suyuqroq lavalar Yer yuzasida yarim kristallangan jinslar körinişida soviydi. Effuziv jinslarning teksturalari orasida: massivli, flyuidal, yölyöl flyuidallilar bölib, ular turli rangdagi vulkanik şişa, xolxollilik va mikrolitlar parallel çiziqçali joylaşuvi bilan boğliq böladi. Lavadagi gazli pufakçalarning miqdoriga qarab ğovakli, pufakçali va pemzali teksturalar farq qiladi. Böşliqlar ikkilamçi minerallar (kvars, opal, seolit, karbonatlar va b.) bilan töldirilganda bodomtoşli teksturalar hosil böladi.
Çökindi toğ jinslarining tuzilişi bilan genezisi orasidagi aloqa otqindi jinslarnikiga qaraganda yanada yaqqolroq körinadi. Çaqiq toğ jinslari donalarining özaro joylaşişi bilan anikdanadigan teksturasi 3 xil asosiy tipda; tartibsiz, katlamli va flyuidalli böladi. Çaqiq toşlar sementlangan (kvars, opal, kalsit) yoki özaro boğlanmagan bölişi mumkin. Organogen toğ jinslarining tuzilişi, ayniqsa, keng tarqalgan karbonat jinslar (ohaktoş, dolomit) da xilmaxil böladi. Bu jinslar tarkib topgan organik qoldiklar yaxşi saqlanganda, struktura butkul şu organizmlarning tavsifi bilan aniqlanadi: bu strukturalar biomorfli va yaxlit çiğanokli deb ataladi. Biogen jinslar uçun qayta kristallaniş va metasomatizm strukturalari xos. Xemogen toğ jinslarining tuzilişi turli ölçamdagi kristall donalarining ösişi bilan tavsiflanadi. Xemogen toğ jinslarining teksturasi orasida oolitli, massivli va katlamlilari köp tarqalgan.
Metamorfik toğ jinslarining tuzilişi. Metamorfik toğ jinslarining struktura va teksturasi birlamçi çökindi va magmatik toğ jinslarining qattiq holatda katta çuqurlikda litostatik bosim ta'siri ostida, tralar va eritmalar (flyuidlar) ta'sirida köpinça deformatsiya vaziyatida qayta kristallanişi mobaynida mineral donalarining ma'lum yönalişda yotişi, gneysli va slanetsli teksturalarga qonuniyatli tarzda olib keladi. Metamorfik toğ jinslari strukturalari qattiq yoki egiluvçan muhitda minerallarning ösişi natijasida paydo bölsa, kristalloblastli deyiladi. Tekis donali va notekis donali strukturalar bölib, ular mayda donali jinslar massasi orasida minerallarning yirik kristallari köpligi bilan tavsiflanadi. Mineral donalarining şakliga qarab metamorfik jinslar orasida granoblastli yoki donali (kvarsitlar, marmarlar), leĞşdoblastli yoki bargsimon şaklga ega bölgan mineral donalaridan tarkib topgan (slyudali slanetslar, fillitlar) bargli, lepidogranoblastli yoki dona barglilar farq qilinadi. Agar metamorfik toğ jinslari boşlanğiç strukturasining relikti saklangan bölsa, strukturaning nomi birlamçi struktura nomiga blast sözi qöşilib (blastporfirli, blastpeammitli va b.) aytiladi. Metamorfik toğ jinslari dastlabki jinslar teksturasining relikti ham saklanib qolişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОҒ ЖИНСЛАРИ ТУЗИЛИШИ - минерал ва минерал агрегатларидан иборат тоғ жинсларининг тузилиш тавсифи. «Т.ж.т.» умумлашма термин бўлиб, тоғ жинсларининг структураси ва текстураси тушунчасини ўз ичига олади. Структура минералларнинг ўлчами, шакли ва ўзаро жойланиши билан аникланади; текстура тоғ жинсларининг йирикроқ таркибий қисми (минерал агрегатлар)нинг умумий ҳамда бўшлиқца жойлашиш хусусиятлари билан аникланади.
Магматик тоғ жинсларининг тузилиши. Магматик тоғ жинсларининг структурам магманинг таркиби ва унинг совиш шароитларига боғлиқ. Отқинди, томир ва эффузив жинсларда улар турлича бўлади. Отқинди жинслар учун тўлиқ кристалли структуралар хос бўлиб, унда жинсларнинг барча моддалари қайта кристалланади. Магма таркибида учувчи компонентларнинг бўлиши кристалланиш трасини пасайтиради ва магманинг қайишқоклигини камайтиради, булар эса кристаллизация жараёнини тўлиқ бўлишига сабаб бўлади. Шунинг учун, нордон магманинг чуқур шароитда, учувчи компонентларни сақлаган ҳолда секин совиши тўлиқ кристалланган донадор жинслар (мас., гранит) ҳосил бўлишига олиб келади. Идиоморфизмнинг турли даражадаги жинс ҳосил қилувчи минераллар йиғиндиси бўлган структуралар — гипидиоморф донадорли (гранит, сиенит ва диоритлар) дейилади. Эритмадан бир вақтнинг ўзида дала шпати ва кварцнинг ажралиши пегматитсимон ёки графиксимон структураларнинг пайдо бўлишига сабаб бўлади. Кристалларнинг нисбий ўлчамига қараб, текис донадор ва нотекис донадор бўлади. Нотекис донадорлари порфирли ва порфир кўринишли бўлади. Порфир кўринишли структураларда тоғ жинсининг массаси майда ва ўрта донали бўлиб, алохида минералларнинг йирик порфирли бўлакчаларидан ташкил топади. Отқинди жинслардаги текстуралар орасида энг аввало массивли ёки бир жинсли текстуралар бўлиб, уларда барча минераллар жинс бўйлаб бир текисда тарқалган ва ҳамма майдо нларда тахм. бир хил таркиб ва структурага эга бўлади. Ҳар хил жинсли такситли текстуралар ҳам кенг тарқалган. Йўлйўл ва флюидал текстуралар минералларнинг ориентирли жойлашуви билан кристалланаётган магманинг ҳаракатлари вактида вужудга келади. Томирли ва эффузив тоғ жинсларига порфирли структура хос бўлиб, у магманинг совиши ва учувчи компонентларнинг йўқолишига боғлиқ бўлган тез кристалланишини ифодалайди; баъзан бу структура откднди жисмларнинг чекка қисмларида кузатилади, тог жинсларининг асосини ташкил қилувчи зич (афанитли) массасида минералларнинг йирик холхол ажратмалари борлиги билан боғлиқ. Холхоллиги бўлмаган эффузив жинсларнинг структуралари афанитли деб аталади. Асосий массанинг структуралари орасида шиша ва крис. таллар (микролитлар) нисбатига қараб шишали ёки витрофирли, ярим кристалли ва микролитли структуралар фарк, қилинади. Эффузив жинсларнинг кристалланиш даражаси магманинг таркиби ва унинг кристалланиш геологик шароитига боғлиқ. Ер юзасида лаванинг совиши ва учувчи компонентларнинг йўқолиши биргаликда тез содир бўлади. Нордон ва ўртача лавалар (липаритли, андезитли) ярим кристалланган ва асосий массаларида ингичка (мм нинг ўндан ва юздан бир кисми) микролитлар бўлган шишасимон жинслар (обсидиан, пемза) ҳосил қилади. Асосий ва суюқроқ лавалар Ер юзасида ярим кристалланган жинслар кўринишида совийди. Эффузив жинсларнинг текстуралари орасида: массивли, флюидал, йўлйўл флюидаллилар бўлиб, улар турли рангдаги вулканик шиша, холхоллилик ва микролитлар параллел чизиқчали жойлашуви билан боғлиқ бўлади. Лавадаги газли пуфакчаларнинг миқдорига қараб ғовакли, пуфакчали ва пемзали текстуралар фарқ қилади. Бўшлиқлар иккиламчи минераллар (кварц, опал, цеолит, карбонатлар ва б.) билан тўлдирилганда бодомтошли текстуралар ҳосил бўлади.
Чўкинди тоғ жинсларининг тузилиши билан генезиси орасидаги алоқа отқинди жинсларникига қараганда янада яққолроқ кўринади. Чақиқ тоғ жинслари доналарининг ўзаро жойлашиши билан аникданадиган текстураси 3 хил асосий типда; тартибсиз, катламли ва флюидалли бўлади. Чақиқ тошлар цементланган (кварц, опал, кальцит) ёки ўзаро боғланмаган бўлиши мумкин. Органоген тоғ жинсларининг тузилиши, айниқса, кенг тарқалган карбонат жинслар (оҳактош, доломит) да хилмахил бўлади. Бу жинслар таркиб топган органик қолдиклар яхши сақланганда, структура буткул шу организмларнинг тавсифи билан аниқланади: бу структуралар биоморфли ва яхлит чиғанокли деб аталади. Биоген жинслар учун қайта кристалланиш ва метасоматизм структуралари хос. Хемоген тоғ жинсларининг тузилиши турли ўлчамдаги кристалл доналарининг ўсиши билан тавсифланади. Хемоген тоғ жинсларининг текстураси орасида оолитли, массивли ва катламлилари кўп тарқалган.
Метаморфик тоғ жинсларининг тузилиши. Метаморфик тоғ жинсларининг структура ва текстураси бирламчи чўкинди ва магматик тоғ жинсларининг қаттиқ ҳолатда катта чуқурликда литостатик босим таъсири остида, тралар ва эритмалар (флюидлар) таъсирида кўпинча деформация вазиятида қайта кристалланиши мобайнида минерал доналарининг маълум йўналишда ётиши, гнейсли ва сланецли текстураларга қонуниятли тарзда олиб келади. Метаморфик тоғ жинслари структуралари қаттиқ ёки эгилувчан муҳитда минералларнинг ўсиши натижасида пайдо бўлса, кристаллобластли дейилади. Текис донали ва нотекис донали структуралар бўлиб, улар майда донали жинслар массаси орасида минералларнинг йирик кристаллари кўплиги билан тавсифланади. Минерал доналарининг шаклига қараб метаморфик жинслар орасида гранобластли ёки донали (кварцитлар, мармарлар), леҒшдобластли ёки баргсимон шаклга эга бўлган минерал доналаридан таркиб топган (слюдали сланецлар, филлитлар) баргли, лепидогранобластли ёки дона барглилар фарқ қилинади. Агар метаморфик тоғ жинслари бошланғич структурасининг реликти сакланган бўлса, структуранинг номи бирламчи структура номига бласт сўзи қўшилиб (бластпорфирли, бластпеаммитли ва б.) айтилади. Метаморфик тоғ жинслари дастлабки жинслар текстурасининг реликти ҳам сакланиб қолиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.