Toğ jinslarining metamorfizmi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 602–603-b. — ziyouz.com
Toğ jinslarining metamorfizmi (yun. metamorphoomai — özgaraman) — Yer pöstidagi toğ jinslarining mineral va kimyoviy tarkibi, struktura va teksturalarining hamda çuqur flyuidlar (uçuvçi komponentlar), bosim, tra ta'siri ostida mantiyaning jiddiy özgarişi. «T.j.m.» termini ingliz geologi Ç. Layel tomonidan 1883 y.da kiritilgan. T.j.m. har doim tektonik dislokatsiyalar (burmalaniş, çuqur yoriqlar), ba'zan magmatik massalarning kötarilişi bilan boğliq bölib, jinslar erimagan kristall (qattiq yoki plastik) holatida (ularga nuraş, çökindilarning diagenezi va sementlanişi, yer yuzasiga yaqin joylardagi jipelaşiş jarayonlari tegişli emas) sodir buladi. Dislokatsiyalar Yerning çuqur zonalarigaça yetib borib, flyuidlarning yuqoriga yönalgan oqimining hosil bölişi va magmatizmning rivojlanişiga olib keladigan traning kötarilişini, T.j.m.ni, endogen konlarning hosil bölişini tezlaştiradi. Bu jarayonlar genetik jihatdan özaro boğliq bölib, Yer pösti evolyutsiyasi sur'ati davomida jismlarning yuqoriga yönalgan migratsiyasini aks ettiradi. T.j.m. metamorfik toğ jinslarining mineral tarkibini aniqgovçi omillar bölib, tra (T), metamorfizm rivojlanişining çuqurligi bilan aniqlanadigan litostatik bosim (Ps) va ba'zan HO2, H2, CO2, CH4, H2S, C12, Ğ2 va b. flyuidlarning tarkibiga kiruvçi kimyoviy gazlarning potensiallari xizmat qiladi. Bu omillarning munosabatida (asosan, T, Ps, PH20), metamorfik jinslarda (metamorfizm fatsiyalari) eng asosiy minerallarning turğunlik oblastlari ajralib turadi, uning asosida metamorfizm darajasini örganiş va barça metamorfik jinslarning bölinişi yotadi. Bir yoklamali bosim (stress) T.j.m.ning omili bölib xizmat qilmaydi, çunki unda yangi minerallar hosil bölmaydi. TTTu bilan bir vaqtda metamorfik toğ jinslarining teksturasiga ta'sir qilib, flyuidlar uçun jinslarning ötkazuvçanligini köpaytiradi. T.j.m. uçuvçi komponentlarning (H2O, CO2, O2) faqatgina tarkibi özgarganida, şartli ravişda izokimyoviy, boşka komponentlarning (K2O, Na2O, CaO va b.) özgarişi bilan boğliq bölganda allokimyoviy; toğ jinslari kimyoviy tarkibining intensiv (jadal) lokal özgarişlarida, komponentlarning bir qismi butkul harakatdagi tarkibga ötganda T.j.m. metasomatizm deyiladi. Dastlabki minerallarning kimyoviy tarkibi özgarişi darajasi, izokimyoviy metamorfizm — allakimyoviy metamorfizm — metasomatizm jarayonlari bilan bir qatorda ösib boradi. T.j.m. juda katta hajmdagi toğ jinslarini qurşab olişi mumkin (toğ jinslarining regional metamorfizmi) yoki mahalliy bölib, otqindi jinslar bilan kontaktda (kontaktli metamorfizm) yoki yorikdarda (yorikdi metamorfizm) böladi. Geosinklinal rivojlanişi tarixida erta (granitgaça) bölgan natriy tavsifidagi (splitlar, albitxloritli va glaukofanli slanetslar, evkogitlarning hosil bölişi), plagiogranitlarning şakllanişi bilan boğliq (plagimigmatitlar, plagigneyslar, albitli slyudali slanetslar va b.) yoki normadagi kaliy granitli (migmatitlar, gneyslar, slyudali slanetslar, fillitlar va b.) T.j.m. farq qilinadi. Geosinklinallarning erta rivojlanişida, metamorfik mintaqalar evolyutsiyasida metamorfizmning natriyli tavsifi, metamorflaşgan eritmalarda kaliyning roli kuçayişi yönalişida özgaradi. Tra kötarilganda sodir böladigan T.j.m. progressivli deb ataladi. U tub jinslarda uçuvçi komponentlarning yöqolişi mobaynida kuzatiladi. Tra pasaygan vaziyatdagi teskari jarayon toğ jinslarining regressivli metamorfizmi deyiladi. Takroriy regressivli metamorfizm diaftorez deb ataladi (yana Q. Petrografiya).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
TOF ЖИНСЛАРИНИНГ МЕТАМОРФИЗМИ (юн. metamorphoomai — ўзгараман) — Ер пўстидаги тоғ жинсларининг минерал ва кимёвий таркиби, структура ва текстураларининг ҳамда чуқур флюидлар (учувчи компонентлар), босим, тра таъсири остида мантиянинг жиддий ўзгариши. «Т.ж.м.» термини инглиз геологи Ч. Лайель томонидан 1883 й.да киритилган. Т.ж.м. ҳар доим тектоник дислокациялар (бурмаланиш, чуқур ёриқлар), баъзан магматик массаларнинг кўтарилиши билан боғлиқ бўлиб, жинслар эримаган кристалл (қаттиқ ёки пластик) ҳолатида (уларга нураш, чўкиндиларнинг диагенези ва цементланиши, ер юзасига яқин жойлардаги жипелашиш жараёнлари тегишли эмас) содир булади. Дислокациялар Ернинг чуқур зоналаригача етиб бориб, флюидларнинг юқорига йўналган оқимининг ҳосил бўлиши ва магматизмнинг ривожланишига олиб келадиган транинг кўтарилишини, Т.ж.м.ни, эндоген конларнинг ҳосил бўлишини тезлаштиради. Бу жараёнлар генетик жиҳатдан ўзаро боғлиқ бўлиб, Ер пўсти эволюцияси суръати давомида жисмларнинг юқорига йўналган миграциясини акс эттиради. Т.ж.м. метаморфик тоғ жинсларининг минерал таркибини аниқговчи омиллар бўлиб, тра (Т), метаморфизм ривожланишининг чуқурлиги билан аниқланадиган литостатик босим (Ps) ва баъзан НО2, Н2, СО2, СН4, H2S, С12, Ғ2 ва б. флюидларнинг таркибига кирувчи кимёвий газларнинг потенциаллари хизмат қилади. Бу омилларнинг муносабатида (асосан, Т, Ps, PH20), метаморфик жинсларда (метаморфизм фациялари) энг асосий минералларнинг турғунлик областлари ажралиб туради, унинг асосида метаморфизм даражасини ўрганиш ва барча метаморфик жинсларнинг бўлиниши ётади. Бир ёкламали босим (стресс) Т.ж.м.нинг омили бўлиб хизмат қилмайди, чунки унда янги минераллар ҳосил бўлмайди. ТТТу билан бир вақтда метаморфик тоғ жинсларининг текстурасига таъсир қилиб, флюидлар учун жинсларнинг ўтказувчанлигини кўпайтиради. Т.ж.м. учувчи компонентларнинг (Н2О, СО2, О2) фақатгина таркиби ўзгарганида, шартли равишда изокимёвий, бошка компонентларнинг (К2О, Na2O, CaO ва б.) ўзгариши билан боғлиқ бўлганда аллокимёвий; тоғ жинслари кимёвий таркибининг интенсив (жадал) локал ўзгаришларида, компонентларнинг бир қисми буткул ҳаракатдаги таркибга ўтганда Т.ж.м. метасоматизм дейилади. Дастлабки минералларнинг кимёвий таркиби ўзгариши даражаси, изокимёвий метаморфизм — аллакимёвий метаморфизм — метасоматизм жараёнлари билан бир қаторда ўсиб боради. Т.ж.м. жуда катта ҳажмдаги тоғ жинсларини қуршаб олиши мумкин (тоғ жинсларининг регионал метаморфизми) ёки маҳаллий бўлиб, отқинди жинслар билан контактда (контактли метаморфизм) ёки ёрикдарда (ёрикди метаморфизм) бўлади. Геосинклиналь ривожланиши тарихида эрта (гранитгача) бўлган натрий тавсифидаги (сплитлар, альбитхлоритли ва глаукофанли сланецлар, эвкогитларнинг ҳосил бўлиши), плагиогранитларнинг шаклланиши билан боғлиқ (плагимигматитлар, плагигнейслар, альбитли слюдали сланецлар ва б.) ёки нормадаги калий гранитли (мигматитлар, гнейслар, слюдали сланецлар, филлитлар ва б.) Т.ж.м. фарқ қилинади. Геосинклиналларнинг эрта ривожланишида, метаморфик минтақалар эволюциясида метаморфизмнинг натрийли тавсифи, метаморфлашган эритмаларда калийнинг роли кучайиши йўналишида ўзгаради. Тра кўтарилганда содир бўладиган Т.ж.м. прогрессивли деб аталади. У туб жинсларда учувчи компонентларнинг йўқолиши мобайнида кузатилади. Тра пасайган вазиятдаги тескари жараён тоғ жинсларининг регрессивли метаморфизми дейилади. Такрорий регрессивли метаморфизм диафторез деб аталади (яна Қ. Петрография).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.