Toğ jinslarining radioaktivligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 603–604-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Toğ jinslarining radioaktivligi — toğ jinslari tarkibida U, Th radioaktiv elementlarining va ularning yemiriliş mahsullari K va toğ jinslarining suv Rb larning mavjudligi. Radioaktiv elementlar 92U, 92U radioaktiv had radioaktiv izotopining mikdori bilan aniqlanadi. Uran ikkala izotopining Yer pöstidagi (16 km çuqurlikkaça) mikdori taxm. 2,510~4% (vazn hisobida), toriyniki 1,310—3%, kaliy radioaktiv izotopiniki 0,29%. T.j.r. Yerning issiklik balansida muhim rol öynaydi. Magmatik jinslarda radioaktiv elementlar tarkibi ularning nordonliligi yoki işqorliligi ortişi bilan ösib boradi. Otqindi toğ jinslari orasida nordon jinslar eng katta radioaktivlikka (U — 3,510~4; Th — 1,810—3), ultraasosli jinslar esa, eng kiçik radioaktivlikka (U— 310~7) egadir. Otqindi toğ jinslarda U, asosan, toriy nodir yer elementlari guruhini aksessor minerallarida izomorf aralaşma körinişida va jins hosil qiluvçi minerallarda soçma şaklda uçraydi. Th esa, asosan, toriynodir yer elementlari guruhini aksessor minerallarida yetakçi element yoki aralaşma holida iştirok etadi. K va R mineral hosil qiluvçi minerallar bilan boglik,. Çökindi toğ jinslaridagi radioaktiv elementlar (U—3,2104: Th— 1,1Yu3) tarkibi kelib çiqişiga boğliq. Terrigen çökindi toğ jinslari radioaktivligi magmatik jinslarnikiga yaqin. Çökindi toğ jinslari orasida uning yuqori konsentratsiyalisi sifatida dengiz fosforitlari (50—300x10'»%), ba'zi bir kora slanetslar (to 100x10~4%) hamda baliqlarning suyak qoldiqlari va qönğir kömir ajratiladi. Metamorfik jinslarning radioaktivligi yetarli örganilmagan. Tuprokdagi Th ning Ura nisbati tub jinslardagiga qaraganda ança katta. Nordon jinslar zamirida paydo bölgan tuproq ança yuqori radioaktivlik bilan ajralib turadi. Oydagi kristalli jinslar (bazaltlar, anortozitlar)da radioaktiv elementlar juda kam. Ingliz geologi J. Jouli birinçi bölib (1905) T.j.r.ni Yer issiqlik energiyasi manbai sifatida muhim ahamiyatga ega ekanligini körsatdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
TOҒ ЖИНСЛАРИНИНГ РАДИОАКТИВЛИГИ — тоғ жинслари таркибида U, Th радиоактив элементларининг ва уларнинг емирилиш маҳсуллари К ва тоғ жинсларининг сув Rb ларнинг мавжудлиги. Радиоактив элементлар 92U, 92U радиоактив ҳад радиоактив изотопининг микдори билан аниқланади. Уран иккала изотопининг Ер пўстидаги (16 км чуқурликкача) микдори тахм. 2,510~4% (вазн ҳисобида), торийники 1,310—3%, калий радиоактив изотопиники 0,29%. Т.ж.р. Ернинг иссиклик балансида муҳим роль ўйнайди. Магматик жинсларда радиоактив элементлар таркиби уларнинг нордонлилиги ёки ишқорлилиги ортиши билан ўсиб боради. Отқинди тоғ жинслари орасида нордон жинслар энг катта радиоактивликка (U — 3,510~4; Th — 1,810—3), ультраасосли жинслар эса, энг кичик радиоактивликка (U— 310~7) эгадир. Отқинди тоғ жинсларда U, асосан, торий нодир ер элементлари гуруҳини акцессор минералларида изоморф аралашма кўринишида ва жинс ҳосил қилувчи минералларда сочма шаклда учрайди. Th эса, асосан, торийнодир ер элементлари гуруҳини акцессор минералларида етакчи элемент ёки аралашма ҳолида иштирок этади. К ва РЬ минерал ҳосил қилувчи минераллар билан боглик,. Чўкинди тоғ жинсларидаги радиоактив элементлар (U—3,2104: Th— 1,1Ю3) таркиби келиб чиқишига боғлиқ. Терриген чўкинди тоғ жинслари радиоактивлиги магматик жинсларникига яқин. Чўкинди тоғ жинслари орасида унинг юқори концентрациялиси сифатида денгиз фосфоритлари (50—300x10’»%), баъзи бир кора сланецлар (то 100х10~4%) ҳамда балиқларнинг суяк қолдиқлари ва қўнғир кўмир ажратилади. Метаморфик жинсларнинг радиоактивлиги етарли ўрганилмаган. Тупрокдаги Th нинг Ura нисбати туб жинслардагига қараганда анча катта. Нордон жинслар замирида пайдо бўлган тупроқ анча юқори радиоактивлик билан ажралиб туради. Ойдаги кристалли жинслар (базальтлар, анортозитлар)да радиоактив элементлар жуда кам. Инглиз геологи Ж. Жоули биринчи бўлиб (1905) Т.ж.р.ни Ер иссиқлик энергияси манбаи сифатида муҳим аҳамиятга эга эканлигини кўрсатди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.