Toğ jinslarining yotişi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 602-b. — ziyouz.com
Toğ jinslarining yotişi - Yer pöstida toğ jinslarining şakli va fazoviy joylaşuvi. Çökindi toğ jinslari buzilmagan holatda dastlab gorizontal joylaşadi. Toğ jinslari dastlabki yotişining buzilişi yoki dislokatsiyasi 2 sabab bilan: endogen — tektonik harakatlar va ekzogen — köçki, öpiriliş, toğ jinslarining erişiga sabab böluvçi yer yuzasidagi va ayniqsa, grunt suvlarining faoliyati natijasida sodir böladi. T.j.yo. çökindi toğ jinslarining töplaniş şaroiti böyiça 3 xilga ajratiladi: transgressiv, regressiv va migratsion yotiş. T.j.yo. 3 asosiy guruh: burmalangan yoki plikativli (qatlamlar yaxlitligi buzilmagan), uzilişli yoki dizyunktivli (uziliş bilan), magmatik massalarning singib kirişi yoki ilgari hosil bölgan toğ jinslari qatlamlarida yuqori qayişqoqlikka ega bölgan jinslarning (tuzlar, gipelar) buziliş şakllaridan iborat. Qatlamlarning turli yoşdagi majmualari köpayganda T.j.yo.ning 2 asosiy tipi: muvofiq va nomuvofiq yotişi farq qilinadi. Bu terminlardan stratigrafik va strukturaviy özaro munosabatlarni anikdaşda foydalaniladi. Magmatik toğ jinslari turli xil şakllarda yotadi. Yer yuzasiga oqib çiqqan lavalar oqim va qoplam (effuziv toğ jinslari) körinişida soviydi; yer yuzasidan unça çuqur bölmagan joyda magmaning sovişi natijasida ştoklar, tomirlar, daykalar, plitasimon qiya jismlar (sillar), lakkolitlar (ekstruziv va gipabissal toğ jinslari) vujudga keladi. Magma 1,5—2 km çuqurlikda soviganda ştoklar va batolitlar (intruziv toğ jinslari) hosil böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
TOF ЖИНСЛАРИНИНГ ЁТИШИ - Ер пўстида тоғ жинсларининг шакли ва фазовий жойлашуви. Чўкинди тоғ жинслари бузилмаган ҳолатда дастлаб горизонтал жойлашади. Тоғ жинслари дастлабки ётишининг бузилиши ёки дислокацияси 2 сабаб билан: эндоген — тектоник ҳаракатлар ва экзоген — кўчки, ўпирилиш, тоғ жинсларининг эришига сабаб бўлувчи ер юзасидаги ва айниқса, грунт сувларининг фаолияти натижасида содир бўлади. Т.ж.ё. чўкинди тоғ жинсларининг тўпланиш шароити бўйича 3 хилга ажратилади: трансгрессив, регрессив ва миграцион ётиш. Т.ж.ё. 3 асосий гуруҳ: бурмаланган ёки пликативли (қатламлар яхлитлиги бузилмаган), узилишли ёки дизъюнктивли (узилиш билан), магматик массаларнинг сингиб кириши ёки илгари ҳосил бўлган тоғ жинслари қатламларида юқори қайишқоқликка эга бўлган жинсларнинг (тузлар, гипелар) бузилиш шаклларидан иборат. Қатламларнинг турли ёшдаги мажмуалари кўпайганда Т.ж.ё.нинг 2 асосий типи: мувофиқ ва номувофиқ ётиши фарқ қилинади. Бу терминлардан стратиграфик ва структуравий ўзаро муносабатларни аникдашда фойдаланилади. Магматик тоғ жинслари турли хил шаклларда ётади. Ер юзасига оқиб чиққан лавалар оқим ва қоплам (эффузив тоғ жинслари) кўринишида совийди; ер юзасидан унча чуқур бўлмаган жойда магманинг совиши натижасида штоклар, томирлар, дайкалар, плитасимон қия жисмлар (силлар), лакколитлар (экструзив ва гипабиссал тоғ жинслари) вужудга келади. Магма 1,5—2 км чуқурликда совиганда штоклар ва батолитлар (интрузив тоғ жинслари) ҳосил бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.