Toğçi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 614–615-b. — ziyouz.com
Toğçi TOĞÇI, toqçi, toxçi — Jan. Özbekistonning qad. tub (avtoxton) turkiy qavmlaridan biri. T. sözi «toğlik» ma'nosini anglatadi. Ular ba'zan özlarini Daşti Qipçoq özbek qatağonlariga ham mansub deb biladilar. Lekin T.larning ajdodlari Jan. Özbekiston hududida Daşti Qipçoq özbeklari kelişidan ham burun yaşaşgan. Ular toğlarda istiqomat qilganliklari sababli T.lar deb atalgan. T.lar, asosan, Surxondaryo vohasida yaşab soni jihatidan çiğatoylar va qönğirotlardan keyin turişgan. 1924 y.gi ma'lumotlarda Boysun tumani böyiça 5605 nafar T. qayd etilgan. Köhitang toğining şarqiy qismida 1190 kişi. Şerobod daryosining örta oqimida 2695 kişi, Şerobod daryoning yuqori qismida 665 kişi, Surxon havzasining öng qirğoq qismida 1055 T.lar istiqomat qilgan. T.larning taşqi qiyofasida mongoloid irqiga xos belgilar kamroq bölib, toğda yaşovçi tojiklarga köproq öxşaydi. T.larning tili özbek tilining qarluq laxjasiga kiradi. T. tojiklar kabi kiçik etnik guruhlarga bölinmaydi. Ularda içki nikohendogamiya an'analari juda kuçli saqlangan bölib, ba'zan tojik va turklar bilan qiz olib berişgan. Mahalliy qönğirot, dörmon, yuz, laqay kabi qavmlar bilan nikoh aloqalari umuman taqiklangan. T.larning asosiy an'anaviy maşğulotlari çorvaçilik (qöy, eçki), dehqonçilik va xunarmandçilikdan iborat bölgan.
20-a.ning boşlarida sodir bölgan iqtisodiy va siyosiy jarayonlar tufayli T.larning köpçiligi özbeklar, ba'zi guruxlari esa tojiklar tarkibiga singib ketişgan.
Ad.: Karmişeva B. X., Oçerki etniçeskoy istorii yujnöx rayonov Tadjikistana i Uzbekistana, M., 1976; Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОҒЧИ, тоқчи, тохчи — Жан. Ўзбекистоннинг қад. туб (автохтон) туркий қавмларидан бири. Т. сўзи «тоғлик» маъносини англатади. Улар баъзан ўзларини Дашти Қипчоқ ўзбек қатағонларига ҳам мансуб деб биладилар. Лекин Т.ларнинг аждодлари Жан. Ўзбекистон ҳудудида Дашти Қипчоқ ўзбеклари келишидан ҳам бурун яшашган. Улар тоғларда истиқомат қилганликлари сабабли Т.лар деб аталган. Т.лар, асосан, Сурхондарё воҳасида яшаб сони жиҳатидан чиғатойлар ва қўнғиротлардан кейин туришган. 1924 й.ги маълумотларда Бойсун тумани бўйича 5605 нафар Т. қайд этилган. Кўҳитанг тоғининг шарқий қисмида 1190 киши. Шеробод дарёсининг ўрта оқимида 2695 киши, Шеробод дарёнинг юқори қисмида 665 киши, Сурхон ҳавзасининг ўнг қирғоқ қисмида 1055 Т.лар истиқомат қилган. Т.ларнинг ташқи қиёфасида монголоид ирқига хос белгилар камроқ бўлиб, тоғда яшовчи тожикларга кўпроқ ўхшайди. Т.ларнинг тили ўзбек тилининг қарлуқ лахжасига киради. Т. тожиклар каби кичик этник гуруҳларга бўлинмайди. Уларда ички никоҳэндогамия анъаналари жуда кучли сақланган бўлиб, баъзан тожик ва турклар билан қиз олиб беришган. Маҳаллий қўнғирот, дўрмон, юз, лақай каби қавмлар билан никоҳ алоқалари умуман тақикланган. Т.ларнинг асосий анъанавий машғулотлари чорвачилик (қўй, эчки), деҳқончилик ва хунармандчиликдан иборат бўлган.
20-а.нинг бошларида содир бўлган иқтисодий ва сиёсий жараёнлар туфайли Т.ларнинг кўпчилиги ўзбеклар, баъзи гурухлари эса тожиклар таркибига сингиб кетишган.
Ад.: Кармышева Б. X., Очерки этнической истории южнўх районов Таджикистана и Узбекистана, М., 1976; Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.