Toğlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 609–610-b. — ziyouz.com
Toğlar TOĞLAR, toğli ölkalar — yer yuzasining tevarakatrofdagi tekisliklardan yakka yoki qator kötarilib turgan baland joylari. T. turli yönalişda, har xil masofada töğri çiziq şaklida (Ural, Katta Kavkaz, Kordilyera, Olay, Zarafşon va b.) yoki yoysimon şaklda (Alp, Karpat va
b.) çözilgan böladi. Toğli ölkalar Yer pöstining burmali va burmalipalaxsali strukturaga ega, balandligi dengiz sathidan bir neça ming m gaça kötarilgan va öz doirasida balandliklari keskin farq qiluvçi keng (böyi minglab, eni yuzlab km ga çözilgan) hududlaridir. Toğli ölkalarda toğ tizmalari, yakkayakka toğlar, vodiylar, keng soyliklar ham mavjud. Toğ tizmalari har ikki tomondagi yon bağirlari tik bölgan, uzunasiga çözilgan yirik relyef şakllaridir. T.ning balandligi dengiz sathidan 200 m dan (qirlar, adirlar) boşlab bir neça km ga yetişi mumkin. Mas., Yer şarining eng baland nuqtasi Himolay toğlaridagi Jomolungma çöqqisi (8848 m). T. yon atrofidagi tekisliklardan toğ etag i, ba'zan adirlar bilan ajralib turadi. Toğ etagi T. şaklining turiga qarab har xil körinişda bölişi mumkin. T. relyefining tarkibiy qismlari — toğ zanjirlari, ularning ayrim tarmoqlari — tizmalar, ular orasidagi tektonik çökmalar, qad. denudatsion kötarilmalar va q.k.dan iborat. Morfologik jihatdan qor çiziğidan yuqori kötarilgan baland yoki alp tipidagi (bal. 3000—5000 m dan ziyod) T. alohida ajralib turadi. Bunday T. relyefi tik, muzlik hosil qilgan relyef şakllari: qirlar, piramidasimon çöqqilar, ötkir qirrali toğ tepalari, toğorasimon vodiylardan iborat böladi. Bularga Kavkaz, Pomir, Tyanşan, Himolay, Alp, Kordilyera toğlarini misol qiliş mumkin. Alp tipli toğlardan farqli ravişda, örtaça balandlikdagi (bal. 2000— 3000 m) T.ning tepalari yumaloqroq, yon bağirlari qiyaroq. Kopetdoğ, Örta va Şim. Ural, Karpat, Şvarsvald toğlari örtaça balandlikdagi T. dir. Taşqi omillar, içki va taşqi kuçlar ta'sirida T. yemirilib, pasaya boradi, çökindilar köproq töplanadi, relyef şakllari silliqlanadi. Balandligi dengiz sathidan 1000 — 2000 m gaça kötarilgan bölsa past T. deyiladi: Qozoğiston past toğlari, ÇuIli, Jan. Tojikistondagi T. past toğlardir. Tabiatda T. töla ravişda yemirilmay turib, yana kötarila boşlaydi va bunday özgarişlar bir neça marta takrorlanadi.
Kelib çiqişiga köra, tektonik, erozion va vulkanik T. farq qilinadi. Tektonik T. Yer pöstining kuçli dislokatsiyaga uçragan, asosan, geosinklinal sistemalar, ba'zida platformalarning jadal sur'atlarda kötarilişi natijasida vujudga keladi, bunda muvofiq ravişda epigeosinklinal va epiplatformalar ham şakllanadi. Ular burmali va palaxsali (uzilmali) T.ga bölinadi. Burmali T. Yer pöstining harakatçan zonalarida paydo böladi. Palaxsali T. burmalangan zonalarda Yer pösti burmalanmasdan ayrim palaxsalarga ajralgan, ularning bir qismi kötarilib gorstlar hosil qilgan, ikkinçi qismi çökib, grabenlarga aylangan. Şuning uçun tektonik T. burmalipalaxsali T. deb yuritiladi. Erozion T. dengiz sathidan baland kötarilgan va oqar suvlar ta'sirida çuqur öyilib ketgan, gorizontal yotgan toğ jinslaridan tarkib topgan maydonlar, ya'ni parçalangan plato va yassitoğliklardan iborat. Vulkanik T., asosan, tektonik asos, yoş toğli ölka yoki qad. platformalar ustida yotgan va keng maydonlarga yoyilgan vulkan konuslari, lava oqimlari va tuf yotqiziqlaridan yuzaga keladi.
Toğlarning yoşi geologik yoş va morfologik yoşga ajratiladi. T.ning geologik yoşi deb, uning geosinklinaldan dastlab kötarilgan vaqti tuşuniladi. Jumladan, kaledon yoki gersin burmalanişidan ğosil bölgan T. alp burmalanişidagi T.dan geologik jihatdan keksaroq hisoblanadi. Morfologik yoş relyefning geologik rivojlanişi tarixi töğrisida fikrlaş imkonini beradi. Kötarilayotgan T. «yoş» hisoblanadi.
Dengiz sathidan baland kötarilib turgan T.da atmosferaning turli qatlamlari joylaşganidan, toğ yon bağirlarida iklim vertikal tarzda almaşinib boradi va şu yösinda toğli ölkalar landşafti vertikal mintaqalarga ajralib turadi. Landşaft mintaqalari soni, ularning xususiyati, izçilligi va balandlik çegaralari turli toğli ölkalarda turliça bölib, geografik kengligiga, şuningdek, T.ning balandligiga boğliq. T.ni örganiş katta amaliy ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОҒЛАР, тоғли ўлкалар — ер юзасининг теваракатрофдаги текисликлардан якка ёки қатор кўтарилиб турган баланд жойлари. Т. турли йўналишда, ҳар хил масофада тўғри чизиқ шаклида (Урал, Катта Кавказ, Кордильера, Олай, Зарафшон ва б.) ёки ёйсимон шаклда (Альп, Карпат ва
б.) чўзилган бўлади. Тоғли ўлкалар Ер пўстининг бурмали ва бурмалипалахсали структурага эга, баландлиги денгиз сатҳидан бир неча минг м гача кўтарилган ва ўз доирасида баландликлари кескин фарқ қилувчи кенг (бўйи минглаб, эни юзлаб км га чўзилган) ҳудудларидир. Тоғли ўлкаларда тоғ тизмалари, яккаякка тоғлар, водийлар, кенг сойликлар ҳам мавжуд. Тоғ тизмалари ҳар икки томондаги ён бағирлари тик бўлган, узунасига чўзилган йирик рельеф шаклларидир. Т.нинг баландлиги денгиз сатҳидан 200 м дан (қирлар, адирлар) бошлаб бир неча км га етиши мумкин. Мас., Ер шарининг энг баланд нуқтаси Ҳимолай тоғларидаги Жомолунгма чўққиси (8848 м). Т. ён атрофидаги текисликлардан тоғ этаг и, баъзан адирлар билан ажралиб туради. Тоғ этаги Т. шаклининг турига қараб ҳар хил кўринишда бўлиши мумкин. Т. рельефининг таркибий қисмлари — тоғ занжирлари, уларнинг айрим тармоқлари — тизмалар, улар орасидаги тектоник чўкмалар, қад. денудацион кўтарилмалар ва қ.к.дан иборат. Морфологик жиҳатдан қор чизиғидан юқори кўтарилган баланд ёки альп типидаги (бал. 3000—5000 м дан зиёд) Т. алоҳида ажралиб туради. Бундай Т. рельефи тик, музлик ҳосил қилган рельеф шакллари: қирлар, пирамидасимон чўққилар, ўткир қиррали тоғ тепалари, тоғорасимон водийлардан иборат бўлади. Буларга Кавказ, Помир, Тяньшан, Ҳимолай, Альп, Кордильера тоғларини мисол қилиш мумкин. Альп типли тоғлардан фарқли равишда, ўртача баландликдаги (бал. 2000— 3000 м) Т.нинг тепалари юмалоқроқ, ён бағирлари қияроқ. Копетдоғ, Ўрта ва Шим. Урал, Карпат, Шварцвальд тоғлари ўртача баландликдаги Т. дир. Ташқи омиллар, ички ва ташқи кучлар таъсирида Т. емирилиб, пасая боради, чўкиндилар кўпроқ тўпланади, рельеф шакллари силлиқланади. Баландлиги денгиз сатҳидан 1000 — 2000 м гача кўтарилган бўлса паст Т. дейилади: Қозоғистон паст тоғлари, ЧуИли, Жан. Тожикистондаги Т. паст тоғлардир. Табиатда Т. тўла равишда емирилмай туриб, яна кўтарила бошлайди ва бундай ўзгаришлар бир неча марта такрорланади.
Келиб чиқишига кўра, тектоник, эрозион ва вулканик Т. фарқ қилинади. Тектоник Т. Ер пўстининг кучли дислокацияга учраган, асосан, геосинклиналь системалар, баъзида платформаларнинг жадал суръатларда кўтарилиши натижасида вужудга келади, бунда мувофиқ равишда эпигеосинклиналь ва эпиплатформалар ҳам шаклланади. Улар бурмали ва палахсали (узилмали) Т.га бўлинади. Бурмали Т. Ер пўстининг ҳаракатчан зоналарида пайдо бўлади. Палахсали Т. бурмаланган зоналарда Ер пўсти бурмаланмасдан айрим палахсаларга ажралган, уларнинг бир қисми кўтарилиб горстлар ҳосил қилган, иккинчи қисми чўкиб, грабенларга айланган. Шунинг учун тектоник Т. бурмалипалахсали Т. деб юритилади. Эрозион Т. денгиз сатҳидан баланд кўтарилган ва оқар сувлар таъсирида чуқур ўйилиб кетган, горизонтал ётган тоғ жинсларидан таркиб топган майдонлар, яъни парчаланган плато ва ясситоғликлардан иборат. Вулканик Т., асосан, тектоник асос, ёш тоғли ўлка ёки қад. платформалар устида ётган ва кенг майдонларга ёйилган вулкан конуслари, лава оқимлари ва туф ётқизиқларидан юзага келади.
Тоғларнинг ёши геологик ёш ва морфологик ёшга ажратилади. Т.нинг геологик ёши деб, унинг геосинклиналдан дастлаб кўтарилган вақти тушунилади. Жумладан, каледон ёки герцин бурмаланишидан ғосил бўлган Т. альп бурмаланишидаги Т.дан геологик жиҳатдан кексароқ ҳисобланади. Морфологик ёш рельефнинг геологик ривожланиши тарихи тўғрисида фикрлаш имконини беради. Кўтарилаётган Т. «ёш» ҳисобланади.
Денгиз сатҳидан баланд кўтарилиб турган Т.да атмосферанинг турли қатламлари жойлашганидан, тоғ ён бағирларида иклим вертикал тарзда алмашиниб боради ва шу йўсинда тоғли ўлкалар ландшафти вертикал минтақаларга ажралиб туради. Ландшафт минтақалари сони, уларнинг хусусияти, изчиллиги ва баландлик чегаралари турли тоғли ўлкаларда турлича бўлиб, географик кенглигига, шунингдек, Т.нинг баландлигига боғлиқ. Т.ни ўрганиш катта амалий аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.