Toğli Qoraboğ
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 612–613-b. — ziyouz.com
Toğli Qoraboğ — Zakavkazyedagi tarixiy hudud. 1923 y. Toğli Krraboğ hududida Ozarbayjon tarkibidagi Toğli Qoraboğ Muxtor viloyati taşkil qilindi. Mayd. 4,4 ming km2. Aholisi 194 ming kişi (1990 y.lar örtalari), asosan, armanlar va ozarbayjonlar, şuningdek, rus va b. millat vakillari xam yaşaydi. Viloyatda 5 ma'muriy tuman, 2 şahar va 7 giaharça bor. Markazi — Xonkendi ş. Yirik şaharlardan Şuşa ş. ham bor.
T. Q. asosan, Kiçik Kavkazning jan. şarqiy qismida joylaşgan. Ş.da Murovdoğ tizmasi (eng baland joyi 2725 m) bor. Şim.şarq va şarqi — tekislik. Foydali qazilmalari: polimetall rudalari, litografiya toşi, Islandiya şpati, marmar, grafit, asbest va b. Mineral suvli bulok köp. Hududining köp qismida iqlimi mö'tadil (qişi quruq), ğarb va jan.ğarbiy toğli qismi salqin va sovuq (qişi quruq). Tekislik va örtaça balandlikdagi toğlarda yanv.ning örtaça trasi 3°dan —2°gaça; iyulniki tekislik va örtaça balandlikdagi toğlarda 20°—26° va baland toğlarda 10°—14°. Yiliga tekislik va past toğlarda 400— 600 mm, baland toğlarda 900 mm gaça yoğin tuşadi. Eng yirik daryolari — Terter, Xaçinçay, Karkarçay (Kura havzasi), Kendelançay, Işxançay (Arake) havzasi.
Tekislik va past toğlarda kaştan tuprok, örtaça balandlikdagi toğlarda qönğir toğ örmon tuproği bilan birga toğ qora tuproği uçraydi, undan yukorida toğötloqi tuproqlari bor. Tekisliklarda, asosan, şöra va şöra boşokdoşlar, toğ etaklarida va past toğlarda yarim kseforit buta çangalzorlari, undan yuqorida keng bargli örmonlar, subalp va alp ötloklari mavjud. Örmon (dub, qora qayin, zarang) va butazorlar viloyat hududining 32%ni egallaydi. Kaspiy ulari, bezoar eçkisi, yelik, qönğir ayiq, jayra, alp zoğçasi, toğ qarğasi, qizilquyruk, qoya kaltakesagi yaşaydi.
Sanoati mahalliy xomaşyo asosida işlaydi. Oziqovkat sanoati yetakçi örinda (viloyat sanoat mahsulotining 65,5%). Vino zdlari (Xonkendi, Gadrut, Martuni, Mardakert, Askeran va b.), moysir, non zdlari; ipak kti poyabzal, gilam va tikuvçilik fkalari bor. Xonkendi elektrotexnika zdi viloyat iqtisodiyotida muhim örin tutadi. Örmon va yoğoçsozlik sanoat tarmoklari rivojlangan. Quriliş materiallari işlab çikariladi. Asosiy sanoat markazi — Xonkendi ş.
Q.x.ning yetakçi tarmoklari: tokçilik, mevaçilik, sabzavotçilik, tamakiçilik. Ozuqa ekinlari: ğalla, dondukkaklilar, kartoşka ham ekiladi. Tut mevasi muhim ahamiyatga ega. Çorvaçilik göştsut va göştjunga ixtisoslaşgan. Qoramol, köy, çöçqa boqiladi. Pilla yetiştiriladi. Asosiy avtomobil yöllari: Yevlax—Agdam—Xonkendi — Şuşa—Laçin, Yevlax— Mardakert— Kelbajar. Şuşa kurorti, Turşsu balneologik iqlimiy davolaş joyi, sanatoriy, dam oliş uylari bor. Qizil imperiya parçalanib, «ittifoqdoş» respublikalar öz mustaqilliklarini qölga kiritgaç, viloyat statusini belgilaş böyiça T. Q. armanlar bilan ozarbayjonlar örtasidagi ança vakt qurolli töqnaşuv zonasi bölib keldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОҒЛИ ҚОРАБОҒ — Закавказьедаги тарихий ҳудуд. 1923 й. Тоғли Кррабоғ ҳудудида Озарбайжон таркибидаги Тоғли Қорабоғ Мухтор вилояти ташкил қилинди. Майд. 4,4 минг км2. Аҳолиси 194 минг киши (1990 й.лар ўрталари), асосан, арманлар ва озарбайжонлар, шунингдек, рус ва б. миллат вакиллари хам яшайди. Вилоятда 5 маъмурий туман, 2 шаҳар ва 7 гиаҳарча бор. Маркази — Хонкенди ш. Йирик шаҳарлардан Шуша ш. ҳам бор.
Т. Қ. асосан, Кичик Кавказнинг жан. шарқий қисмида жойлашган. Ш.да Муровдоғ тизмаси (энг баланд жойи 2725 м) бор. Шим.шарқ ва шарқи — текислик. Фойдали қазилмалари: полиметалл рудалари, литография тоши, Исландия шпати, мармар, графит, асбест ва б. Минерал сувли булок кўп. Ҳудудининг кўп қисмида иқлими мўътадил (қиши қуруқ), ғарб ва жан.ғарбий тоғли қисми салқин ва совуқ (қиши қуруқ). Текислик ва ўртача баландликдаги тоғларда янв.нинг ўртача траси 3°дан —2°гача; июлники текислик ва ўртача баландликдаги тоғларда 20°—26° ва баланд тоғларда 10°—14°. Йилига текислик ва паст тоғларда 400— 600 мм, баланд тоғларда 900 мм гача ёғин тушади. Энг йирик дарёлари — Тертер, Хачинчай, Каркарчай (Кура ҳавзаси), Кенделанчай, Ишханчай (Араке) ҳавзаси.
Текислик ва паст тоғларда каштан тупрок, ўртача баландликдаги тоғларда қўнғир тоғ ўрмон тупроғи билан бирга тоғ қора тупроғи учрайди, ундан юкорида тоғўтлоқи тупроқлари бор. Текисликларда, асосан, шўра ва шўра бошокдошлар, тоғ этакларида ва паст тоғларда ярим ксефорит бута чангалзорлари, ундан юқорида кенг баргли ўрмонлар, субальп ва альп ўтлоклари мавжуд. Ўрмон (дуб, қора қайин, заранг) ва бутазорлар вилоят ҳудудининг 32%ни эгаллайди. Каспий улари, безоар эчкиси, елик, қўнғир айиқ, жайра, альп зоғчаси, тоғ қарғаси, қизилқуйрук, қоя калтакесаги яшайди.
Саноати маҳаллий хомашё асосида ишлайди. Озиқовкат саноати етакчи ўринда (вилоят саноат маҳсулотининг 65,5%). Вино здлари (Хонкенди, Гадрут, Мартуни, Мардакерт, Аскеран ва б.), мойсир, нон здлари; ипак кти пойабзал, гилам ва тикувчилик фкалари бор. Хонкенди электротехника зди вилоят иқтисодиётида муҳим ўрин тутади. Ўрмон ва ёғочсозлик саноат тармоклари ривожланган. Қурилиш материаллари ишлаб чикарилади. Асосий саноат маркази — Хонкенди ш.
Қ.х.нинг етакчи тармоклари: токчилик, мевачилик, сабзавотчилик, тамакичилик. Озуқа экинлари: ғалла, дондуккаклилар, картошка ҳам экилади. Тут меваси муҳим аҳамиятга эга. Чорвачилик гўштсут ва гўштжунга ихтисослашган. Қорамол, кўй, чўчқа боқилади. Пилла етиштирилади. Асосий автомобиль йўллари: Евлах—Агдам—Хонкенди — Шуша—Лачин, Евлах— Мардакерт— Келбажар. Шуша курорти, Туршсу бальнеологик иқлимий даволаш жойи, санаторий, дам олиш уйлари бор. Қизил империя парчаланиб, «иттифоқдош» республикалар ўз мустақилликларини қўлга киритгач, вилоят статусини белгилаш бўйича Т. Қ. арманлар билан озарбайжонлар ўртасидаги анча вакт қуролли тўқнашув зонаси бўлиб келди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.